Δευτέρα, 27 Ιουνίου 2016

Η ΛΑΤΙΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ








  



Ο Φαυστήλος με τους Ρωμύλο και Ρέμο


    ==============================================

Λατινική γλώσσα

Λατινικά

Lingua latina

Ταξινόμηση

Ινδοευρωπαϊκές Γλώσσες
Ιταλικές
Λατινο-Φαλισκικές
Λατινικά

Σύστημα γραφής  Λατινικό αλφάβητο

Επίσημη γλώσσα  Βατικανό Βατικανό
Ρυθμιστής    Παπική Ακαδημία Λατινικών


Τα λατινικά είναι η γλώσσα που ομιλούνταν αρχικά στην περιοχή γύρω από τη Ρώμη, το λεγόμενο Λάτιο. Έγινε πολύ σημαντική ως επίσημη γλώσσα της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Όλες οι ρομανικές γλώσσες (γνωστές και ως λατινογενείς) προέρχονται από τα λατινικά και πολλές λατινικές λέξεις υπάρχουν στις σύγχρονες γλώσσες όπως τα αγγλικά.

Η λατινική γλώσσα ανήκει στον ιταλικό κλάδο των ινδοευρωπαϊκών γλωσσών. Είναι συγγενής της αρχαίας ελληνικής στη μορφολογία και τη δομή γενικότερα. Αποτελούσε αρχικά το γλωσσικό ιδίωμα μιας περιοχής που εκτεινόταν από τον κάτω ρου του Τίβερη έως το σημερινό Μόντε Αλμπάνο. Με τον καιρό έγινε η γλώσσα των κατοίκων της Ρώμης και σιγά-σιγά κάλυψε ολόκληρη την επαρχία του Λατίου (Λατ. Latium, ιταλ. Lazio), οπότε πήρε το όνομα λατινική. Στη συνέχεια, επεκτάθηκε έξω από το Λάτιο, έσβησε τις γειτονικές διαλέκτους που λίγο διέφεραν από εκείνη (σαβινική και μαρσική διάλεκτος), υπερίσχυσε της οσκικής γλώσσας, έσβησε την ουμβρική και, στα χρόνια του Χριστού, τη βενετική. Τέλος απορρόφησε τη μη ινδοευρωπαϊκή Ετρουσκική γλώσσα, την κελτική γλώσσα της κοιλάδας του Πάδου και της εντεύθεν των Άλπεων Γαλατίας (Gallia Cisalpina), καθώς και τη μεσσαπική.



Ελληνική και Λατινική: τα θεμέλια της Ευρώπης.

Κλασικές σπουδές

Η Ελληνική και η Λατινική αποτελούσαν τις κυρίαρχες γλώσσες
της απέραντης ρωμαϊκής αυτοκρατορίας. Η Λατινική ήταν διαδεδομέ-
νη τόσο στο ανατολικό όσο και στο δυτικό τμήμα της αυτοκρατορίας,
όχι όμως στον ίδιο βαθμό ούτε με τον ίδιο ρόλο. Στον ελληνόγλωσσο
κόσμο της Ανατολής, ακόμη και μετά την ίδρυση της Κωνσταντινούπο-
λης, για αρκετούς αιώνες η Λατινική ήταν η επίσημη κρατική γλώσσα,
δηλ. η γλώσσα της διοίκησης και των νόμων. Το Βυζάντιο διατήρησε
τη συνείδηση των δεσμών του με τη Ρώμη μέχρι το τέλος της υπερχιλι-
ετούς ζωής του: η ίδια η πρωτεύουσα δεν έπαυσε ποτέ να αποκαλείται
Νέα Ρώμη, ενώ ο βυζαντινός αυτοκράτορας έφερε τον τίτλο βασιλεύς
των Ρωμαίων. Τη μακραίωνη συνύπαρξη των δύο μεγάλων κλασικών
γλωσσών μαρτυρούν άφθονες λατινικές λέξεις που ενσωματώθηκαν
στην ελληνική γλώσσα και χρησιμοποιούνται ακόμη και σήμερα (π.χ.
πόρτα, τίτλος κ.ά.). Στο δυτικό τμήμα του ρωμαϊκού κράτους η Λατινική,
εκτός από επίσημη γλώσσα, αποτελούσε το γλωσσικό όργανο μεγάλων
λαϊκών μαζών («sermo vulgaris»)· παράλληλα όμως, ιδιαίτερα στο
χώρο των γραμμάτων και των τεχνών, ήταν απαραίτητη η γνώση και
η χρήση της Ελληνικής. Στηριζόμενος, αρχικά, στην ελληνική παιδεία
και τον ελληνικό πολιτισμό, ο πνευματικός κόσμος της Δύσης μπόρεσε
να αναπτυχθεί και να διαμορφώσει στη συνέχεια καθαρά δικές του δια-
στάσεις. Είναι, λοιπόν, φανερό ότι στις ρίζες της σημερινής ευρωπαϊκής
πραγματικότητας βρίσκονται οι δύο μεγάλες κλασικές γλώσσες και το
συνακόλουθο ιδεολογικό τους περιεχόμενο. Οι δύο μαζί συναποτελούν
ένα αδιάσπαστο σύνολο, του οποίου τα δύο συστατικά δεν είναι δυνα-
τόν να νοηθούν ανεξάρτητα. Η μελέτη αυτού του διφυούς πνευματικού
κόσμου, οι «κλασικές σπουδές», αποτελούν το βασικό κορμό της ευ-
ρωπαϊκής παιδείας, γιατί υπηρετούν τα ανθρωπιστικά ιδεώδη, χωρίς τα
οποία η σύγχρονη τεχνολογική εξέλιξη μπορεί να καταρρεύσει ή και να
καταστεί επικίνδυνη.

Ο παγκόσμιος χαρακτήρας της Λατινικής

Η γλώσσα των Ρωμαίων άφησε βέβαια τα ίχνη της και στον ελληνι-
κό χώρο, αποτύπωσε όμως καταλυτικά τη σφραγίδα της στην κεντρική
και δυτική Ευρώπη, όπου χρησιμοποιούνταν, καθ’ όλη τη διάρκεια
του Μεσαίωνα και του Ουμανισμού, ως γλώσσα της παιδείας, των
γραμμάτων και των τεχνών καθώς και των επιστημών και των πρώτων
Πανεπιστημίων. Ακόμη και όταν οι «εθνικές» γλώσσες εμφανίστηκαν
στο λογοτεχνικό προσκήνιο (μετά το 10ο αι.), η Λατινική εξακολούθησε
να κατέχει τη σημαντικότερη θέση στο ευρωπαϊκό πνευματικό γίγνεσθαι.
Ο σημαντικότατος ρόλος της αποδεικνύεται κατ’ αρχήν από το γεγονός
ότι οι περισσότερες ευρωπαϊκές γλώσσες συνδέονται με αυτήν, λιγότερο
ή περισσότερο στενά. Αρκετές από αυτές, οι λεγόμενες ρωμανικές ή λα-
τινογενείς γλώσσες είναι απευθείας απόγονοι της δημώδους Λατινικής:
Ιταλική, Γαλλική, Ισπανική, Πορτογαλική, Ρουμανική, Κουτσοβλαχική
κ.ά. Αλλά και οι υπόλοιπες γλώσσες, π.χ. οι αγγλοσαξωνικές (π.χ. τα
Αγγλικά και τα Γερμανικά), εμπεριέχουν σε μεγάλο ποσοστό λέξεις
λατινικής προέλευσης. Οι λατινογενείς γλώσσες απέκτησαν παγκόσμια
εμβέλεια με την ευρωπαϊκή αποικιοκρατία, καθώς έγιναν ομιλούμενες
γλώσσες ποικίλων πληθυσμών στις πιο διαφορετικές περιοχές της Αφρι-
κής, της Ασίας και της Αμερικής. Υπολογίζεται ότι σήμερα ομιλεί ρω-
μανικές γλώσσες, και επομένως τελεί υπό την επίδραση της Λατινικής,
περίπου το ένα όγδοο του παγκόσμιου πληθυσμού. Η παγκοσμιότητα
της γλώσσας των Ρωμαίων έχει, εκτός από τις γλωσσικές, επίσης και
θρησκευτικές καθώς και πολιτιστικές διαστάσεις. Το δεύτερο μεγάλο
δόγμα της χριστιανοσύνης, ο καθολικισμός, είχε ως πρόσφατα (1965)
επίσημη γλώσσα τη Λατινική. Στα γράμματα, τις τέχνες και τις επιστή-
μες η παρουσία της Λατινικής είναι κυρίαρχη: όροι και έννοιες που κατά
τη διάρκεια δεκάδων αιώνων διαμορφώθηκαν - συχνά από ελληνικές
ρίζες - στη δυτική Ευρώπη χρησιμοποιούνται σήμερα στη γλώσσα των
μορφωμένων και στον έντυπο λόγο και αποτελούν έναν κατά κάποιο
τρόπο ιδιαίτερο και πλούσιο σε περιεχόμενο πολιτιστικό κώδικα, ο οποί-
ος καλύπτει κάθε χώρο, από την τρέχουσα πολιτική (π.χ. moratorium
και mea culpa) μέχρι την ψυχολογία (π.χ. alter ego και tabula rasa) και
τη φιλοσοφία (π.χ. carpe diem και cogito ergo sum). Οι ισχυροί δεσμοί
με τη λατινόγλωσση πολιτισμική παράδοση φαίνονται και από την επι-
νόηση λατινοπρεπών όρων και ονομάτων σε ποικίλα πεδία ανθρώπινης
δραστηριότητας και παραγωγής (π.χ. γυμναστήρια «vis vitalis», κατά-
στημα «atrium», πύραυλος «Venus»). Έτσι η Λατινική αναδεικνύεται
συστατικό στοιχείο του ανθρώπινου πολιτισμού. Εφόσον έχει επιβιώσει
γλωσσικά και πολιτισμικά δεν είναι «νεκρή» γλώσσα. Η πληθώρα των
επιδράσεών της και η παγκοσμιότητα της παρουσίας της στη διαχρονική
πορεία του πολιτισμού επιβάλλει τη διατήρηση της διδασκαλίας της και
της μελέτης της σε κάθε εκπαιδευτικό σύστημα που σέβεται την ιστορία
και την πολιτισμική παράδοση. Γιατί πράγματι «όποιος επιθυμεί να
κατανοήσει την ενότητα και το πολυσύνθετο του πολιτισμού μας δεν
μπορεί να μη μελετήσει αυτή τη γλώσσα που για τόσο μεγάλο χρονικό
διάστημα διαμόρφωσε τα πνεύματα» (D . Norberg).

ΛΑΤΙΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΙ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

Η λατινική γλώσσα

Η λατινική γλώσσα ήταν η διάλεκτος των Λατίνων, δηλ. των κα-
τοίκων της περιοχής του Λατίου, στην οποία βρίσκεται και η Ρώμη. Η
διάλεκτος αυτή, όπως και άλλες διάλεκτοι της αρχαίας Ιταλίας (π.χ. η
Φαλισκική, και η Οσκο-ουμβρική), ανήκει στην ινδοευρωπαϊκή γλωσ-
σική οικογένεια. Η λατινική υπερίσχυσε των άλλων διαλέκτων με την
επέκταση των Ρωμαίων σ’ όλη την ιταλική χερσόνησο. Οι Ρωμαίοι, ενώ
για όλες τις περιπτώσεις χρησιμοποιούσαν το εθνικό επίθετο «ρωμαίος»,
για τη γλώσσα τους διατήρησαν το επίθετο «λατινική».

Οι ομοιότητες της Λατινικής με την Ελληνική οφείλονται: 1. στην
κοινή καταγωγή από την Ινδοευρωπαϊκή (π.χ. duo-δύο, fero-φέρω, pater
-πατήρ), 2. στα πολιτιστικά και γλωσσικά δάνεια του ελληνικού αποι-
κισμού στην κεντρική και κάτω Ιταλία, από τη Νεάπολη και την Κύμη
μέχρι τη Σικελία, 3. στην κατάκτηση της ελληνικής Ανατολής από τους
Ρωμαίους. Το πρώτο μεγάλο δάνειο των Ρωμαίων από τους Έλληνες
ήταν το αλφάβητό τους: από την αποικία της Κύμης υιοθέτησαν τον
8ο/7ο αι. π.Χ. μια παραλλαγή ελληνικού δυτικού αλφαβήτου. Συνεπώς
το «λατινικό» αλφάβητο, που σήμερα έχει γίνει παγκόσμιο κτήμα, είναι
στην πραγματικότητα ελληνικό.

Η αρχέγονη λατινική γλώσσα ήταν λιτή και αγροτική, ακριβώς όπως
και ο λαός που τη χρησιμοποιούσε. Για τη χρονική περίοδο μέχρι τον 3ο
αι. π.Χ. διαθέτουμε ελάχιστα γραπτά μνημεία χωρίς λογοτεχνική αξία.
Η συστηματική καλλιέργεια της Λατινικής και η παραγωγή αξιόλογων
κειμένων έγινε μετά την ιστορική «συνάντηση» των Ρωμαίων με τους
Έλληνες που πραγματοποιήθηκε το 240 π.Χ.

Η γένεση της ρωμαϊκής λογοτεχνίας

Η ρωμαϊκή λογοτεχνία δεν είναι αυτοφυής, όπως η αρχαία ελληνική
λογοτεχνία. Είναι μια λογοτεχνία «παράγωγη» -η πρώτη στην Ευρώπη:
γεννήθηκε υπό την επίδραση της ελληνικής γραμματείας. Το 240 π.Χ.
θεωρείται η «γενέθλιος» χρονολογία της. Τη χρονιά αυτή ένας έλληνας
αιχμάλωτος πολέμου από τον Τάραντα, ο Λίβιος Ανδρόνικος, οργανώ-
νει στη Ρώμη παραστάσεις θεάτρου με ελληνικά έργα διασκευασμένα
στα Λατινικά. Ο ίδιος μεταφράζει και την Οδύσσεια του Ομήρου χρη-
σιμοποιώντας ένα εντόπιο μέτρο, το «σαντούρνιο» στίχο. Στις ρίζες,
λοιπόν, της ρωμαϊκής γραμματείας βρίσκεται ο πατέρας της ελληνικής
λογοτεχνίας, ο Όμηρος, και ένα κορυφαίο ελληνικό είδος, το δράμα. Αυ-
τές οι αρχέγονες συνθήκες γένεσης της ρωμαϊκής λογοτεχνίας θα αφή-
σουν ανεξάλειπτη τη σφραγίδα τους: η μετέπειτα συγγραφική παραγωγή
των Ρωμαίων θα είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τις ελληνικές πηγές.

Εποχές της ρωμαϊκής λογοτεχνίας

Στην οριοθέτηση των εποχών και περιόδων της ρωμαϊκής λογοτε-
χνίας επικρατούσε παλαιότερα μια «αριστοκρατική» αξιολόγηση: η
λογοτεχνία διαιρούνταν σε «χρυσό αιώνα», «αργυρό αιώνα» κ.ο.κ. Η
αντίληψη αυτή θεωρείται σήμερα αντιεπιστημονική, γιατί βέβαια σε
κάθε εποχή εμφανίζονται ταυτόχρονα μεγάλα ταλέντα και ήσσονες
λογοτέχνες. Σήμερα χρησιμοποιείται είτε η περιγραφική διαίρεση σε
προκλασική ή αρχαϊκή εποχή (περ. ώς το 100 π.Χ.), κλασική εποχή
(περ. ώς το θάνατο του Αυγούστου, το 14 μ.Χ.), μετακλασική εποχή
(ώς τα μέσα του 3ου αι. μ.Χ.) και Ύστερη Αρχαιότητα, είτε η διάκριση,
με ιστορικά κριτήρια, σε δημοκρατική (ώς το 31 π.Χ., τη ναυμαχία του
Ακτίου), αυγούστεια (ώς το 14 μ.Χ.) και (πρώιμη, μέση, ύστερη) αυτο-
κρατορική εποχή. Σε κάθε περίπτωση το τέλος της αρχαίας ρωμαϊκής
λογοτεχνίας τοποθετείται στον 6ο αι. μ..Χ., οπότε αρχίζει ο λατινικός
Μεσαίωνας.

Γενικά χαρακτηριστικά της ρωμαϊκής λογοτεχνίας

Το πρώτο και βασικό χαρακτηριστικό της ρωμαϊκής λογοτεχνίας
είναι η στενή συνάφειά της με την ελληνική γλώσσα και γραμματεία.
Η διαπίστωση ότι «η Ελλάδα, ενώ κατακτήθηκε, κατέκτησε τον άγριο
νικητή και εισήγαγε τις τέχνες στο αγροτικό Λάτιο» (Οράτιος) επαλη-
θεύεται πλήρως στο χώρο της λογοτεχνίας. Το ιδανικό της κατοχής των
δύο γλωσσών και λογοτεχνιών (δηλ. της ελληνικής και της λατινικής:
utriusque linguae peritia) ενσαρκώνεται σ’ όλους τους ρωμαίους λογίους
και λογοτέχνες, από τον Ναίβιο και τον Πλαύτο μέχρι τον Κλαυδιανό
και τον Βοήθιο. Πλήθος ελληνικές λέξεις, και μαζί μ’ αυτές και τα
αντίστοιχα πολιτισμικά φορτία, μεταφέρονται και πολιτογραφούνται
στο ρωμαϊκό λεξιλόγιο  και συχνά έτσι επιβιώνουν μέχρι σήμερα στις
ρωμανικές γλώσσες. Τα ελληνικά πρότυπα γονιμοποιούν τα ρωμαϊκά
ταλέντα: δίχως την αττική κωμωδία δε θα υπήρχε Πλαύτος ούτε ο Βερ-
γίλιος χωρίς τον Όμηρο ούτε ο Οράτιος χωρίς τους αρχαϊκούς λυρικούς
ή ο Σενέκας χωρίς την αττική τραγωδία.
Η σχέση του ρωμαίου λογοτέχνη με το ελληνικό πρότυπο είναι η δη-
μιουργική πρόσληψη («imitatio») και ο ανταγωνισμός («aemulatio»)
που οδηγούν στην παραγωγή λόγιας και υψηλής λογοτεχνίας με προσω-
πικά χαρακτηριστικά. Πρόκειται επομένως για ένα δημιουργικό διάλογο
της επιγονικής με την προγονική γραμματεία. Στους μετακλασικούς
χρόνους, δίπλα στα μεγάλα ελληνικά πρότυπα, τοποθετούνται και ρω-
μαϊκά: οι μεγάλοι λογοτέχνες της κλασικής Ρώμης, π.χ. ο Κικέρων και
ο Βιργίλιος.
Επειδή η μεγάλη ανάπτυξη της ρωμαϊκής γραμματείας αρχίζει στα
ελληνιστικά χρόνια, οι Ρωμαίοι απομιμούνται ταυτόχρονα ελληνιστικά,
κλασικά και αρχαϊκά ελληνικά πρότυπα, παρατηρείται δηλ. ανάμειξη
χρονικά διαφορετικών προτύπων.
Οι ιδιόρρυθμες αυτές συνθήκες οδηγούν σε μια επίσης ιδιόρρυθμη
εξέλιξη των λογοτεχνικών ειδών: η κωμωδία  ο τελευταίος ώριμος
καρπός των Ελλήνων  είναι το πρώτο είδος που ωριμάζει στη Ρώμηενώ
το έπος  ο πρώτος ώριμος καρπός των Ελλήνων  ωριμάζει τελευταίο.
Επιπλέον οι Ρωμαίοι συχνά αλλοιώνουν ή μεταμορφώνουν τα
ελληνικά είδη ή παράγουν νέα είδη: λ.χ. η ρωμαϊκή ελεγεία απέχει
πάρα πολύ από την ελληνική ελεγεία, ενώ η σάτιρα είναι ένα σχεδόν
νέο, καθαρά ρωμαϊκό, είδος.
Ένα άλλο χαρακτηριστικό είναι η προοδευτική εξειδίκευση του
Ρωμαίου λογοτέχνη σε στενότερο ειδολογικό εύρος αλλά με περισσό-
τερες αξιώσεις ποιότητας και βάθους. Μετά την εξάντληση, τέλος, των
λογοτεχνικών ειδών επιχειρείται ο συμφυρμός τους και αναζητούνται
νέοι δρόμοι.
Με τη συνεχή καλλιέργεια ο λατινικός γραπτός λόγος εμπλουτίζε-
ται, εξωραΐζεται, ωριμάζει και φθάνει σε αξιοθαύμαστο ύψος. Ο πεζός
λόγος λ.χ. του Κικέρωνα και η ποιητική δημιουργία του Βεργιλίου
ανήκουν στα αριστουργήματα της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Εκτός από
την αισθητική της αρτιότητα η ώριμη ρωμαϊκή λογοτεχνία εμπεριέχει
και εκφράζει τον ιδιάζοντα ιδεολογικό πλούτο της ρωμαϊκής κοινωνί-
ας: η προβολή των πάτριων ηθών («mos maiorum») και υποδειγμάτων
(«exempla»), η ρωμαϊκή πολιτεία («respublica»), θρησκεία («religio»)
και οικογένεια («familia»), αρετές όπως η ανδρεία («virtus»), η πίστη
(«fides»), η επιείκεια («clementia»), η σοφία («sapientia»), η σοβαρότη-
τα («gravitas»), το κύρος («auctoritas»-«dignitas») κ.ά. αποτυπώνονται
και προβάλλονται σ’ όλα τα λογοτεχνικά είδη και σ’ όλες τις εποχές.
Τα φυσικά χαρακτηριστικά της Λατινικής  η στιβαρότηταη λογική
και συντακτική οργάνωση, η τάση για λιτό, συγκεκριμένο και κατανοη-
τό λόγο  αναδεικνύονται και εμπλουτίζονται με επίκτητα καλολογικά
στοιχεία από τους προικισμένους χειριστές της· έτσι προς τα τέλη της
αρχαιότητας η γλώσσα των Ρωμαίων έχει φθάσει σε ένα επίπεδο που
την καθιστά κατάλληλη για την παγκόσμια πολιτισμική επικοινωνία. Η
ευρύτατη χρήση της κατά τη διάρκεια του Μεσαίωνα και του Ουμανι-
σμού αποδεικνύει το βαθμό ωριμότητάς της.

Η εξέλιξη της ρωμαϊκής λογοτεχνίας
Προκλασική εποχή
{ κωμωδία

Το πρώτο είδος που ωριμάζει στη Ρώμη είναι η κωμωδία. Οι ρω-
μαίοι κωμωδιογράφοι επηρεάζονται περισσότερο από την ελληνιστική
Νέα Κωμωδία, κυρίως μάλιστα την κωμωδία του Μενάνδρου. Τα έργα
τους έχουν κατά κανόνα περιεχόμενο ελληνικό («fabula palliata») και
όχι ρωμαϊκό («fabula togata») και βρίσκουν μεγάλη ανταπόκριση στο
ρωμαϊκό κοινό. Τις πρώτες κωμωδίες συνέθεσε ο Λίβιος Ανδρόνικος. Ο
δεύτερος σκαπανέας της ρωμαϊκής λογοτεχνίας - που είναι ταυτόχρονα
και ο πρώτος αυτόχθων ρωμαίος λογοτέχνης, ο Γναίος Ναίβιος, έγραψε
σχεδόν τριάντα κωμωδίες, ενώ χρονολογικά τρίτος ρωμαίος συγγραφέας,
ο Τίτος Μάκκιος Πλαύτος έφτασε στον απίστευτο αριθμό των 130
κωμωδιών, από τις οποίες σώζονται είκοσι: το μεγαλύτερο σωζόμενο
corpus αρχαίας δραματικής παραγωγής. Η ακμή της κωμωδίας συνεχί-
στηκε με τον Καικίλιο (περ. 40 κωμωδίες) και κυρίως με τον Τερέντιο
(έξι κωμωδίες). Καθένας τους ήταν αξεπέραστος σε κάτι: ο Πλαύτος
στην έκφραση, ο Καικίλιος στο σενάριο, ο Τερέντιος στην ηθογράφη-
ση. Η ρωμαϊκή κωμωδία ψυχαγώγησε επί αιώνες τη Δύση και άσκησε
σοβαρές επιδράσεις σε μεγάλους διανοούμενους και λογοτέχνες, όπως ο
Πετράρχης, ο Λούθηρος, ο Λέσιγκ και ο Γκαίτε ή ο Μολιέρος, ο Σαίξπηρ
και ο Θερβάντες.

{ τραγωδία

Παράλληλα με την κωμωδία η προκλασική ρωμαϊκή λογοτεχνία
οικειοποιείται, σε μικρότερο βαθμό, και την ελληνική τραγωδία της
Μεγάλης Ελλάδας. Η εμφανής προτίμηση της τρωϊκής θεματολογίας
που διαπιστώνεται στο τραγικό ρεπερτόριο του Λίβιου Ανδρονίκου,
του Ναιβίου, του Εννίου και ενός άλλου τραγικού συγγραφέα, του
Πακουβίου, είναι εύλογη, καθώς τότε είχε ήδη διαμορφωθεί ο εθνικός
ρωμαϊκός μύθος που πρόβαλλε ως γενάρχη της Ρώμης τον Τρώα Αινεία.
Σχεδόν ταυτόχρονα δημιουργείται και η τραγωδία που είχε καθαρά
ρωμαϊκό ιστορικό περιεχόμενο, η «praetexta». Η μεγάλη έκρηξη τρα-
γικής παραγωγής συντελείται σε έναν εκπρόσωπο της τρίτης γενιάς: ο
κορυφαίος τραγικός Άκκιος παράγει πάνω από 50 τραγωδίες.

{ έπος

Στο χώρο του έπους τίθενται τα θεμέλια της ανάπτυξης που θα
συντελεστεί στα κλασικά χρόνια. Τον εκλατινισμό της Οδύσσειας από
τον Λίβιο Ανδρόνικο ακολουθεί το πρώτο ιστορικό έπος των Ρωμαίων,
ο Καρχηδονιακός πόλεμος (Bellum Poenicum) του Ναιβίου και αμέσως
κατόπιν πρώτος ο Έννιος, ως “δεύτερος Όμηρος” (όπως ισχυριζόταν
ο ίδιος), χρησιμοποιεί τον δακτυλικό εξάμετρο στο ιστορικό του έπος
Χρονικά (Annales), που θεωρούνταν εθνικό έπος των Ρωμαίων μέχρι τη
σύνθεση της Αινειάδας του Βιργιλίου.

{ άλλα είδη

Πέραν των ελληνικών προσλήψεων, ήδη στα πρώιμα αυτά χρόνια,
εμφανίζονται πρωτότυπα και πρωτοποριακά έργα που προοιωνίζουν τις
μεγάλες δημιουργίες των κλασικών. Ο Έννιος λ.χ. εκτός από το σοβα-
ρό έπος Annales έγραψε και μια γαστρονομική παρωδία έπους με τον
ελληνοπρεπή τίτλο Ηδυφαγητικά (Hedyphagetica, δηλ. “Νοστιμιές”). Ο
ίδιος πλάθει τα πρώτα δείγματα σάτιρας («satura»=“πιάτο με ποικίλα
φαγητά”), ενός νέου και καθαρά ρωμαϊκού είδους. Στο είδος αυτό θα
παρουσιάσει εκπληκτικές επιδόσεις, αμέσως κατόπιν, ο Λουκίλιος, ο
οποίος μάλιστα θα χαρακτηριστεί «πατέρας του είδους».

{ πεζογραφία

Τώρα εμφανίζονται και οι πρώτες πεζογραφικές απόπειρες. Ξεχω-
ρίζει ο διάσημος για την αφοσίωσή του στα ρωμαϊκά ιδεώδη Κάτων:
γράφει ρητορικούς λόγους, ιστορικά, στρατιωτικά, ηθικολογικά, ιατρικά
και γεωργικά κείμενα. Σ’ αυτόν επεφύλαξε η τύχη το προνόμιο της πα-
τρότητας του αρχαιότερου σωζόμενου πεζού λατινικού έργου που φέρει
τον τίτλο Για τη γεωργία (De agricultura).

Κλασική εποχή

Η λατινική γλώσσα έχει τώρα πια διαμορφωθεί σε ένα όργανο κα-
τάλληλο να διατυπώσει υψηλής τάξεως έντεχνο λόγο. Από το στάδιο της
μαθητείας, των πειραματισμών και της πολυποίκιλης ανίχνευσης η λατι-
νική λογοτεχνία προχωρεί σταθερά στη φάση της υψηλής δημιουργίας
και της καλλιτεχνικής εκλέπτυνσης. Επιδιώκεται η αρμονική σύζευξη
μορφής και περιεχομένου, πλασματικού και πραγματικού, καθώς και η
εξειδίκευση και το βάθος. Η δημιουργική κατάκτηση των ελληνικών
προτύπων ολοκληρώνεται προς κάθε κατεύθυνση. Τώρα ο ρωμαίος
καλλιτέχνης πατά στέρεα στο πλούσιο έδαφός του και αποτολμά να
ανταγωνιστεί με αποτελεσματικό τρόπο τους έλληνες κολοσσούς των
ελληνιστικών, κλασικών και αρχαϊκών χρόνων: ο Κάτουλλος τον Καλ-
λίμαχο, ο Λουκρήτιος τον Εμπεδοκλή, ο Κικέρων τους αττικούς ρήτορες
και φιλοσόφους, ο Βεργίλιος το Θεόκριτο και τον Όμηρο, ο Οράτιος
την αιολική ποίηση.
Μετά το 90 π.Χ. και ύστερα από ένα άγονο κενό περίπου εξήντα
χρόνων, εμφανίζεται ένας μεγάλος αριθμός ταλέντων. Δημιουργούνται
έργα που επέζησαν δύο χιλιάδες χρόνια, διαμόρφωσαν την έννοια του
«κλασικού», συντήρησαν και αναγέννησαν επανειλημμένα την Ευρώπη.
Οι κλασικοί Ρωμαίοι, σχεδόν στο σύνολό τους γόνοι των ταραγ-
μένων χρόνων 133-31 π.Χ. καλύπτουν όλο το ειδολογικό φάσμα της
λογοτεχνίας. Εάν θεωρήσουμε ως συμβατικό πέρας της εποχής αυτής το
θάνατο (14 μ.Χ.) του Οκταβιανού Αυγούστου -μιας μορφής που σημά-
δεψε όχι μόνο την ιστορία αλλά και τα γράμματα-, η περίοδος εμφανίζει
δύο περίπου ίσα χρονικά τμήματα· στο πρώτο, που φθάνει περίπου ως
το 40 π.Χ., δεσπόζει ο λαμπερός κικερώνειος λόγος και ανθεί κυρίως η
πεζογραφία· στο δεύτερο, γνωστό παγκοσμίως με τον όρο «αυγούστειοι
χρόνοι», παίρνει τη σκυτάλη η υψηλή ποίηση.
Χαρακτηριστική για την εποχή αυτή είναι επίσης η λογοτεχνική
αναγέννηση που σηματοδοτεί από το «κίνημα των Νεωτέρων»: με-
ταφυτεύεται στη Ρώμη το «μονερνιστικό» ρεύμα της λογοτεχνικής
σχολής του Καλλιμάχου. Οι «νεωτερικοί» ποιητές δημιουργούν πολύ
καλοδουλεμένα ποιήματα, τα οποία διακρίνονται για τη συντομία τους,
το σκοτεινό και υπαινικτικό ύφος, την εκλέπτυνση και τη λογιότητα.
Πρόκειται για λυρική και ελεγειακή ποίηση, επύλλια και επιγράμματα.
Με το θάνατο του Αυγούστου ολοκληρώνεται όχι μόνο μια σημα-
ντική πολιτική περίοδος αλλά και ένα βασικό κεφάλαιο της ρωμαϊκής
γραμματείας. Η πρόσληψη του ελληνισμού έχει συντελεσθεί και η Ρώμη
διαθέτει τους δικούς της «κλασικούς». Αρχίζει ο επιγονισμός και οι
εσωστρεφείς αναγεννήσεις κάτι που δε συνεπάγεται βέβαια απαραίτητα
και έκπτωση της ποιότητας ή απουσία ταλέντων.

α. Οι χρόνοι του Κικέρωνα

Η δικτατορία του Σύλλα (82-79 π.Χ.) και η δολοφονία (44 π.Χ.) της
κυρίαρχης πολιτικής μορφής των χρόνων αυτών, του Ιουλίου Καίσαρα,
οριοθετούν μία περίοδο γεμάτη εξωτερικές κατακτήσεις, κυρίως όμως
εξοντωτικές έριδες για την εξουσία, ένα κλίμα που δημιουργεί ταυτό-
χρονα κεντρομόλες και φυγόκεντρες γραμματειακές τάσεις, αρχικά στο
χώρο της πεζογραφίας. Ο Ρωμαίος λογοτέχνης, έχοντας κατακτήσει την
εθνική του αυτοσυνειδησία, επικεντρώνει το ενδιαφέρον του στη ρωμα-
ϊκή ιστορία, παρελθούσα και σύγχρονη, στη γλώσσα και τη γραμματεία,
το δίκαιο και τον πολιτισμό του. Η έντονη συμμετοχή του στα εσωτερικά
τεκταινόμενα αποτυπώνεται σε ρητορικούς λόγους προσανατολισμέ-
νους στα πρότυπα των αττικών ρητόρων. Ταυτόχρονα η απογοήτευση
τον ωθεί προς μία φιλοσοφική φυγή από την πραγματικότητα: με υπό-
στρωμα ελληνικές φιλοσοφικές προσλήψεις εμβαθύνει σε χώρους θεο-
λογικής, κοσμολογικής, ανθρωπολογικής και κυρίως πολιτικής σκέψης
με κέντρο αναφοράς πάντοτε τη Ρώμη. Ο φιλοσοφικός και πολιτικός
στοχασμός αυτονομεί το διανοούμενο λογοτέχνη (που είναι συχνά ταυ-
τόχρονα και στρατιωτικός και πολιτικός) από τα ελληνικά πρότυπα και
τον οδηγεί σε προσωπικές επιλογές και κατακτήσεις. Το εύρος αυτών
των κατακτήσεων περιλαμβάνει σχεδόν όλα τα λογοτεχνικά γένη.

{ πεζογραφία

Ο κορυφαίος εκπρόσωπος της πεζογραφίας, ο Μάρκος Τύλλιος
Κικέρων (106-44 π.Χ.), υπήρξε χωρίς άλλο πρώτα-πρώτα ένας από
τους μεγαλύτερους ρήτορες της αρχαιότητας. Έγραψε πάνω από εκατό
λόγους, από τους οποίους σώζονται περίπου οι μισοί (περίφημοι είναι
π.χ. οι τρεις “καισαρικοί”, οι τέσσερις “κατιλινικοί” και οι δεκατέσσερις
“φιλιππικοί” του) και έχουν περιεχόμενο πολιτικό ή δικανικό. Εκτός από
τη ρητορική πράξη επιδόθηκε και στη θεωρητική πραγμάτευση ζητημά-
των σχετικών με τη ρητορεία και το ρήτορα. Είναι θερμός θαυμαστής
του Πλάτωνα και ταυτόχρονα εκλεκτικός οπαδός και άλλων φιλοσοφι-
κών ρευμάτων και δημιουργεί μια σειρά από υπέροχους φιλοσοφικούς
διαλόγους. Η πολύπτυχη προσωπικότητά του έχει ανάγλυφα αποτυπωθεί
στις περίπου 800 επιστολές των τεσσάρων επιστολογραφικών συλλόγων
που συγκεντρώθηκαν και δημοσιεύτηκαν μετά το θάνατό του. Η καθα-
ρότητα της έκφρασης, η κομψότητα και η καλλιέπεια, η ζωηρότητα και
το υφολογικό του ύψος τον κατέστησαν κορυφαίο υπόδειγμα λατινικού
λόγου και τον εγκατέστησαν στον παρνασσό των αθανάτων της παγκό-
σμιας λογοτεχνίας.
Στα ίδια χρόνια διαπρέπουν τέσσερα ακόμη μεγάλα αναστήματα
της ρωμαϊκής πεζογραφίας: ο χαλκέντερος Βάρρων ο Ρεατίνος (116-27
π.Χ.), ο διάσημος στρατηγός Γάιος Ιούλιος Καίσαρ (100-44 π.Χ.), ο
Κορνήλιος Νέπως (περ. 100-27 π.Χ.) και ο Σαλλούσιος Κρίσπος (86-
35 π.Χ.).
Ο Βάρρων είχε ήδη στα χρόνια του Κοϊντιλιανού (1ος αι. μ.Χ.) τη
φήμη του “πιο καλλιεργημένου ανάμεσα στους Ρωμαίους και του καλύ-
τερου γνώστη της λατινικής γλώσσας και όλης της αρχαιότητας: τόσο
των ελληνικών όσο και των ρωμαϊκών πραγμάτων”. Πράγματι έγραψε
πάνω από 600 βιβλία σχετικά με τη ρωμαϊκή και παγκόσμια ιστορία, τη
θρησκεία, τον πολιτισμό, τις καλές τέχνες, το θέατρο, τους νόμους, την
παιδαγωγική, τις επιστήμες, τη γλώσσα, τη γεωργία. Πρόκειται για ένα
σπάνιο και εκπληκτικό συνδυασμό εγκυκλοπαιδιστή, γραμματολόγου,
γραμματικού, αρχαιοδίφη - ιστορικού, νομομαθούς, τεχνοκρίτη και
φιλοσόφου, που, έχοντας στο νου του μόνο τη Ρώμη και τους Ρωμαί-
ους, κατέθεσε μια πλούσια παρακαταθήκη στο θησαυροφυλάκιο της
λατινικής γραμματείας.
Απέναντι στην πολυπτυχότητα του Βάρρωνα οι τρεις άλλοι πεζο-
γράφοι εξειδικεύονται και διαπρέπουν στην ιστοριογραφία. Ο Ιούλιος
Καίσαρ είναι ο καλλιτέχνης του είδους των απομνημονευμάτων: στρα-
τιωτικές αναμνήσεις διατυπωμένες σε καθαρά και λιτά Λατινικά, σε
ύφος που ανακαλεί τον Ξενοφώντα. Ο Κορνήλιος Νέπως, φίλος του
Κικέρωνα και του Κατούλλου, εγκαινιάζει στη Ρώμη την ιστορική βιο-
γραφία: έγραψε περίπου 25 βιογραφίες διάσημων Ελλήνων και Ρωμαίων,
κυρίως στρατηγών. Ο Σαλλούστιος Κρίσπος  ο «πρώτος στη ρωμαϊκή
ιστορία», όπως τον χαρακτηρίζει ο Μαρτιάλης  μεταφέρει στη ρωμαϊ-
κή λογοτεχνία τη θουκυδίδεια ιστοριογραφία ή καλύτερα την ιστορική
μονογραφία (περίφημο είναι το έργο του Η συνωμοσία του Κατιλίνα: De
Catilinae coniuratione).

{ ποίηση

Τα κικερώνεια χρόνια έχουν και ποιητική συγκομιδή, ποσοτικά λίγη,
ποιοτικά όμως τεράστια. Ο καλλιμαχικός Νεωτερισμός γονιμοποιεί έναν
κύκλο αισθαντικών ποιητών, ο διαπρεπέστερος από τους οποίους είναι
χωρίς άλλο ο Βαλέριος Κάτουλλος (84-54 π.Χ.). Η λυρική και επιγραμ-
ματική ποίηση βρίσκει τώρα στα 116 έξοχα ποιήματα του Κατούλλου
την πρώτη κορυφαία ρωμαϊκή εκπροσώπησή της. Πηγή της έμπνευσης
του Κατούλλου, αλλά και του πόθου και του πόνου του, είναι η άγνωστη
κοπέλα που ονομάζει Λεσβία. Η Λεσβία έγινε μέσα από την περιπαθή
ποίηση του Κατούλλου αιώνιο σύμβολο ερωτικής ποιητικής έμπνευσης.
Όλες οι «νεωτερικές» αρετές  εκτός της συντομίας  χαρακτηρίζουν
επίσης και τα έξι βιβλία του σκοτεινού φιλοσοφικού έπους Για τη φύση
των πραγμάτων (De rerum natura) του επικούρειου επαναστάτη Λου-
κρητίου (96-53 π.Χ.): το εκτενές αυτό ποίημα που έχει κοσμολογικό
περιεχόμενο είναι ένα κήρυγμα κατά της δεισιδαιμονίας, του φόβου του
θανάτου και της μεταφυσικής καταπίεσης, ένας ύμνος του Έρωτα και
της Αφροδίτης. Διαφορετικά από τον απαισιόδοξο ερωτικό Κάτουλλο
και τον επαναστάτη υλιστή Λουκρήτιο, ο πολυγραφότατος Βάρρων
διακωμωδεί και σχολιάζει τα πάντα στις ψυχαγωγικές και διδακτικές
του Μενίππειες σάτιρες (Satutae Menippeae: εκατόν πενήντα βιβλία!),
όπου συνδυάζεται αρμονικά ο ποιητικός με τον πεζό λόγο.

β. Αυγούστειοι χρόνοι

Η ρωμαϊκή Μούσα θα παραγάγει τώρα κατεξοχήν «κλασικά» προ-
ϊόντα. Ο αυγούστειος ποιητής συνδέει στο έργο του την καλλιμαχική
αυτάρκεια με το σύγχρονο πολιτικό γίγνεσθαι. Ο Αύγουστος και ο Μαι-
κήνας υποστηρίζουν οικονομικά και συσπειρώνουν σε λογοτεχνικούς
κύκλους κορυφαία ταλέντα («πατρωνεία»), με την άμεση ή έμμεση
απαίτηση στράτευσης στο ιδεολογικό πρόγραμμα του Αυγούστου, το
οποίο προβαλλόταν ως επιστροφή στο «mos maiorum» και ανασυ-
γκρότηση του κατεστραμμένου από τους εμφύλιους πολέμους κράτους.
Ωστόσο η πλήρης σχεδόν απουσία της ρητορείας τα χρόνια αυτά υπο-
δηλώνει τις πραγματικές διαστάσεις της ελευθερίας του λόγου.

{ ποίηση

Το κέντρο βάρους μετατοπίζεται στην ποιητική δημιουργία (Βεργί-
λιος, Οράτιος, Τίβουλλος, Προπέρτιος, Οβίδιος) και ακολουθεί ο πεζός
λόγος (Λίβιος). Οι πέντε ποιητές συνδέονται με δεσμούς εσωτερικής
ποιητικής υφής και εξωτερικής φιλίας, όμως δεν επιδίδονται στα ίδια
ποιητικά γένη: ο Βεργίλιος είναι ο ποιητής του ηρωικού και διδακτικού
έπους και του ποιμενικού ειδυλλίου, ο Οράτιος εκπροσωπεί τη λυρική
δημιουργία, ενώ οι τρεις άλλοι καλλιεργούν κυρίως την ελεγεία. Όλοι

τους ανήκουν στη χορεία των κορυφαίων καλλιτεχνών της παγκόσμιας
λογοτεχνίας. Τα έργα τους παρέμειναν αθάνατα στο διάβα του χρόνου,
συγκίνησαν και ενέπνευσαν και εξακολουθούν και σήμερα να διαβάζο-
νται και να θαυμάζονται.
Ο Πόπλιος Βεργίλιος Μάρων (70-19 π.Χ.) είναι αναμφίβολα ο
«εθνικός ποιητής» των Ρωμαίων: η Αινειάδα του (Aeneis), που αποτελεί
ίσως το «πιο κλασικό έργο όχι μόνο της ρωμαϊκής αλλά και ολόκληρης
της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας», είναι ένας πολύπλοκος και πολυδιάστα-
τος συνδυασμός της Οδύσσειας και της Ιλιάδας σε καλλιμαχικές διαστά-
σεις και αναγνωρίστηκε εξαρχής ως το εθνικό έπος των Ρωμαίων. Θέμα
του έργου είναι η αναχώρηση του Αινεία  του μυθικού γενάρχη των
Ρωμαίων  από την Τροίαοι περιπλανήσεις του και η εγκατάστασή του
στο Λάτιο. Το υπέροχο ταλέντο του Βεργιλίου είναι άμεσα διαπιστώ-
σιμο και στις δύο προγενέστερες συλλογές του: στις δέκα βουκολικές
Εκλογές (Eclogae) και στα τέσσερα βιβλία των Γεωργικών (Georgica).
Λογοτεχνικό πρότυπο των Εκλογών είναι ο ελληνιστικός Θεόκριτος (Ει-
δύλλια), ενώ των Γεωργικών ο αρχαϊκός Ησίοδος (Έργα και ημέραι). Τα
Γεωργικά υπηρετούν σαφώς την πρόθεση του Αυγούστου για ενίσχυση
της υπαίθρου. Η παρουσία του Βεργιλίου διαπιστώνεται πληθωρική
στην Ύστερη Αρχαιότητα, το Μεσαίωνα και τους Νεότερους Χρόνους:
αντιγράφεται και σχολιάζεται εκτενώς, μεταφράζεται επανειλημμένα
και γίνεται πηγή και πρότυπο αναρίθμητων λογοτεχνών, από τον Αυ-
γουστίνο μέχρι το Δάντη και τον Πετράρχη, το Σίλλερ και τον Πούσκιν.
Λίγο νεότερος ο Κόιντος Οράτιος Φλάκκος (65 π.Χ. - 8 μ.Χ.), ο
«άριστος τολμητίας των λέξεων» (Κοϊντιλιανός), δίκαια καυχιόταν ότι
«πρώτος αυτός μετέφερε το αιολικό άσμα» στη Ρώμη. Έχοντας σπου-
δάσει στην Αθήνα δημιουργεί τις Επωδούς (Epodi) με πρότυπο τον
ιαμβογράφο Αρχίλοχο και τις Ωδές (Carmina) με πρότυπα τους λυρικούς
Αλκαίο, Ανακρέοντα, Πίνδαρο, Σαπφώ κ.ά. Οδηγεί τη ρωμαϊκή σάτιρα
στην πλήρη της ωρίμανση (Sermones) και καθιερώνει το είδος της
ποιητικής επιστολής (της οποίας είναι «ευρετής») σε κλασική ρωμαϊκή
δημιουργία (Epistulae· διάσημη είναι η τεχνοκριτική επιστολή 2,3, η
γνωστή ως Ποιητική τέχνη: Ars poetica). Το μεγαλείο του λυρισμού
του Ορατίου αναγνωρίσθηκε ήδη από τους συγχρόνους του, αφού σ’
αυτόν ανέθεσε ο Αύγουστος τη σύνθεση του Ύμνου της Εκατονταετίας
(Carmen saeculare) για την επίσημη έναρξη της «pax Augusta» το 17
π.Χ. Τα ευάριθμα και σύντομα ποιήματα του Ορατίου, καίτοι συχνά
αρκετά δυσνόητα, αποτελούν κομψοτεχνήματα ποιητικής μικροτεχνίας.

Η τριάδα των κορυφαίων Ρωμαίων ελεγειακών, του Τιβούλλου (περ.
50-19 π.Χ.), του Προπερτίου (περ. 50-γέννηση Χριστού) και του Οβι-
δίου (43 π.Χ. - 17 μ.Χ.), μεταμόρφωσε πλήρως την ελληνική ελεγεία.
Ο πιο καθαρός και κομψός από όλους είναι ο Τίβουλλος· ο πιο πρωτό-
τυπος, σκοτεινός και σύγχρονος ο Προπέρτιος· ο πιο πνευματώδης και
ελευθερόστομος ο Οβίδιος. Και οι τρεις εμπνέονται από τη «λεπταλέη
Μούσα» και από τις αγαπημένες τους που αναφέρονται με ψευδώνυμο (ο
Τίβουλλος από τη Δηλία και τη Νέμεση, ο Προπέρτιος από την Κυνθία,
ο Οβίδιος από την Κόριννα). Στην κεντρική θεματολογία της «ερωτικής
στράτευσης» συνδυάζεται η λογοτεχνική σύμβαση και το γνήσιο βίωμα.
Με τους τρεις αυτούς ποιητές η ελεγεία οδηγήθηκε σε τέτοιο ύψος, ώστε
δίκαια μετά από περίπου εκατό χρόνια ο Κοϊντιλιανός να καυχιέται: «και
στην ελεγεία ακόμη προκαλούμε τους Έλληνες».
Ο Οβίδιος επιπλέον επινόησε και καλλιέργησε νέα ποιητικά είδη:
την πλαστή ποιητική μυθολογική επιστολή (Ηρωίδες: Heroides), το
καλλωπιστικό έπος (Καλλυντικά του προσώπου: Medicamina faciei),
το «αιτιολογικό» εορτολόγιο (Fasti) και την ποίηση της εξορίας (Θλι-
βερά: Tristia και Επιστολές από τον Πόντο: Epistulae ex Ponto) . Ο
ίδιος, αξιοποιώντας ελληνικά πρότυπα, δημιούργησε μια μυθολογική
Αντι-Αινειάδα, τις Μεταμορφώσεις (Metamorphoseon libri): πρόκειται
για ένα έπος 15 βιβλίων και 12.000 στίχων, ένα καλλιτεχνικό μωσαϊκό
περίπου 250 μυθολογικών ψηφίδων, με στοιχεία από την ιστορία, την
ελεγεία, τη ρητορεία, την τραγωδία, το επύλλιο, την παρωδία και τη
φιλοσοφία. Κοινό χαρακτηριστικό των μύθων είναι η μεταμόρφωση
των ηρώων. Οι Μεταμορφώσεις, παρά την έκτασή τους, διαβάζονται
ευχάριστα χάρις στην ελκυστική έκφραση και στο ποικίλο και ευχάριστο
περιεχόμενό τους.

{ πεζογραφία

Εάν η Αινειάδα του Βεργιλίου αποτελεί μια ποιητική καταγραφή
των ιστορικών καταβολών και πεπρωμένων της Ρώμης, ο Τίτος Λίβιος
(59 π.Χ. - 17 μ.Χ.) ανέλαβε και διεκπεραίωσε την κορυφαία πεζογραφι-
κή παρουσίαση της ιστορικής διαδρομής της «αιώνιας Πόλης» από την
ίδρυσή της (γι’ αυτό και το έργο τιτλοφορούνταν Ab urbe condita) ως
το 9 π.Χ. σε 142 βιβλία. Έννοιες όπως το «mos maiorum», η «pietas», η
«virtus» είναι κεντρικά νήματα που διατρέχουν τη ρητορική και τραγική
ιστοριογραφία του.
Στο χώρο της αυγούστειας πεζογραφίας αξίζει να αναφερθεί επίσης
και ο επιστήμονας λογοτέχνης Βιτρούβιος με το εξειδικευμένο σύγ-
γραμμά του. Για την αρχιτεκτονική (De architectura) που αποδεικνύει
τις προχωρημένες αρχιτεκτονικές γνώσεις και ευαισθησίες της εποχής.

Μετακλασική εποχή

Η Ρώμη διαθέτει τώρα ένα πλούσιο και καθαρά δικό της λογοτεχνικό
απόθεμα. Οι μετακλασικοί συγγραφείς θα κινούνται πλέον στη σκιά των
μεγάλων ρωμαίων προκατόχων τους και η «imitatio» και η «aemulatio»
έχουν και εντόπια πρότυπα. Η γλώσσα και το ύφος εξακολουθούν να
καλλιεργούνται, κάποτε μάλιστα φθάνουν ως την επιτήδευση. Δεν εμ-
φανίζονται, γενικά, τόσο ειδολογικές ανακαλύψεις όσο αναβιώσεις και
κυρίως πολυποίκιλες διασταυρώσεις και μείξεις. Δυο βασικά χαρακτη-
ριστικά των μετακλασικών κειμένων είναι ο ρητορισμός στο ύφος και
ο ρεαλισμός στο περιεχόμενο.
Το τέλος της εποχής αυτής οριοθετεί το ιστορικό και λογοτεχνικό
κενό των πενήντα «σκοτεινών χρόνων» (235-285 μ.Χ.: «περίοδος στρα-
τιωτικών αυτοκρατόρων»). Τα διακόσια περίπου χρόνια της χωρίζονται
σε δύο ισόχρονες περιόδους. Στην πρώτη - ως το θάνατο του Τραϊανού,
το 117κυριαρχεί ένας κλασικισμός (προσπάθεια απομίμησης των κλα-
σικών)· στη δεύτερη  που αρχίζει με τη λεγόμενη «Δεύτερη Σοφιστική»
 πνέει ένας παλίνδρομος άνεμος αρχαϊστικού αναπροσανατολισμού
προς τους προκλασικούς.

{ κλασικισμός
Κατά τη διάρκεια του κλασικιστικού αιώνα δεκάδες δεύτερης και
τρίτης διαλογής λόγιοι και λογοτέχνες καταθέτουν τη συμβολή τους σε
κάθε ειδολογική περιοχή. Γραμματικοί ανατέμνουν με πάθος τη γλώσσα.
Σχολιαστές ερμηνεύουν κάθε λέξη των κλασικών κειμένων. Πλήθος
εξειδικευμένες επιστημονικές πραγματείες βλέπουν το φως της δημοσι-
ότητας: για τη γεωργία, την ύδρευση, την αστρονομία κ.ο.κ. Μάλιστα ο
Πλίνιος ο Πρεσβύτερος συντάσσει μια εγκυκλοπαίδεια των επιστημών.
Στο πλούσιο κλασικιστικό τοπίο η καμπύλη παρουσιάζει δύο εξάρ-
σεις: επί των αυτοκρατόρων Κλαυδίου και Νέρωνα και επί των αυτο-
κρατόρων Δομιτιανού και Τραϊανού. Η ρητορεία λόγω των πολιτικών
συνθηκών έχει περιέλθει σε παρακμή. Το έπος εκπροσωπείται από αρ-
κετούς ποιητές, οι οποίοι συγγράφουν με πρότυπο το Βεργίλιο, όπως ο
Λουκανός τα Φαρσάλια (Pharsalia), ο Βαλέριος Φλάκκος τα Αργοναυ-
τικά (Argonautica), ο Στάτιος τη Θηβαΐδα (Thebais) και την Αχιλληίδα
(Achilleis) και ο Σίλιος Ιταλικός τον Καρχηδονιακό πόλεμο (Punica).
Στα πρώτα μεταχριστιανικά χρόνια συγγράφει ο Σενέκας ο Νεότε-
ρος (4-65 μ.Χ.), ο δεύτερος μετά τον Κικέρωνα ρωμαίος φιλόσοφος, με
τραγικό όπως και εκείνος τέλος. Η στωική ανθρωποκεντρική φιλοσοφία
του συνεπαίρνει τον αναγνώστη των Διαλόγων (Dialogi), των Ηθικών
επιστολών (Epistulae morales), των Παραμυθητικών (Consolationes) . Η
σκέψη του εμφανίζει πολλές συγγένειες με τη χριστιανική διδασκαλία,
γι’ αυτό και διαβάστηκε πολύ.
Στο ίδιο στυγνό πολιτικό κλίμα ζει και ο Πετρώνιος, που είχε επίσης
τραγικό τέλος (+66). Πρόκειται για έναν εξαίρετο μυθιστοριογράφο και
ταυτόχρονα αυστηρό τεχνοκρίτη (γι’ αυτό ονομάστηκε «κριτής της κομ-
ψότητας»). Το γοητευτικό του μυθιστόρημα Σατιρικόν (Satiricon) είναι
μια παρωδία της Οδύσσειας γραμμένη στο ύφος της μενίππειας σάτιρας
και συγκαταλέγεται στα κορυφαία έργα της εποχής.
Λίγο αργότερα ζει ο διάσημος τεχνοκρίτης, ρητοροδιδάσκαλος και
παιδαγωγός Κοϊντιλιανός (35-95 μ.Χ.). Βασικό ιδανικό του έργου του
Η παιδεία του ρήτορα (Institutio oratoria) είναι η ελληνορωμαϊκή αγωγή.
Την περίοδο της κλασικιστικής πρόζας κλείνουν δύο άλλες μεγάλες
μορφές: ο ιστορικός Τάκιτος και ο επιστολογράφος Πλίνιος ο Νεότερος.
Ο Τάκιτος (περ. 545 - 117 μ.Χ.) ακολουθεί το ύφος του Σαλλουστίου
και δημοσιεύει δύο ιστοριογραφικά έργα (Χρονικά και Ιστορίες) που
διακρίνονται για τον τραγικό τους χαρακτήρα. Σχεδόν ταυτόχρονα με
τον Τάκιτο συγγράφει ο Πλίνιος ο Νεότερος τις καλλιτεχνικές Επιστολές
του. Από αυτές διάσημες έγιναν δύο που περιγράφουν την έκρηξη του
Βεζούβιου το 79 μ.Χ. (όταν καταστράφηκε η Πομπηία) και δύο άλλες
που περιέχουν πρωιμότατες μαρτυρίες για την εξάπλωση, τη λατρεία και
την κρατική - νομική αντιμετώπιση των Χριστιανών.
Ο Σενέκας διακρίθηκε επίσης και στο χώρο της ποιητικής δημιουρ-
γίας. Γράφει τραγωδίες - επιστρέφοντας στο προκλασικό αυτό είδος,
χωρίς όμως να έχει ουσιαστικούς δεσμούς με τους προκλασικούς. Οι εν-
νέα «palliatae», προορισμένες πιθανόν για ανάγνωση, και η «praetexta»
Οκταβία (η μόνη σωζόμενη ρωμαϊκή «praetexta») διακρίνονται για το
ρητορισμό και την έξαρση του πάθους. Εκπληκτική στη σύλληψη και
τολμηρή στο περιεχόμενο είναι η πολιτική μενίππεια σάτιρα Αποκο-
λοκύνθωση (Apocolocyntosis), όπου ο αυτοκράτορας Κλαύδιος δεν
αποθεώνεται αλλά μεταμορφώνεται σε κολοκύνθη.

Η ποίηση ωστόσο που χαρακτηρίζει ιδιαίτερα τους χρόνους αυτούς
είναι το επίγραμμα του Μαρτιάλη (40-102 μ.Χ.) και η σάτιρα του
Ιουβενάλη (55-135 μ.Χ.). Στα πολυάριθμα (πάνω από 1.500) και πο-
λυποίκιλα ποιήματα του πρώτου η ειρωνεία και η κολακεία, η οξύτητα
και η βωμολοχία, η έπαρση και ο αυτοσαρκασμός δημιουργούν την
ιδιάζουσα προσωπικότητα του ποιητή. Οι δεκαέξι εκτενείς σάτιρες του
Μαρτιάλη εμφανίζουν ανάγλυφα την αθλιότητα της ρωμαϊκής πόλης
και των κατοίκων της.

{ αρχαϊσμός

Ο αρχαϊσμός της Δεύτερης Σοφιστικής συμβαδίζει με την άνθηση
του κράτους και της λογοτεχνίας. Τα κύρια γνωρίσματα της εποχής
είναι ο καθαρολογισμός, η παράλληλη γνώση και χρήση και των δύο
κλασικών γλωσσών, οι φιλοσοφικές αναδιφήσεις και οι προκλασικές
αναβιώσεις. Καλλιεργείται και φθάνει στο επίπεδο του κλασικού η ως
τότε όχι ιδιαίτερα λογοτεχνική νομολογία. Ο Γάιος, ο Παπιανός, ο Ουλ-
πιανός και ο Παύλος αποτελούν τις βασικές πηγές της ιουστινιάνειας
νομοθεσίας και του σύγχρονου ευρωπαϊκού δικαίου.
Αυτά τα χρόνια ο «ήσυχος λόγιος» Σουητώνιος συνθέτει τα βιο-
γραφικά έργα Περί των επιφανών ανδρών (De viris illustribus) και Περί
του βίου των δώδεκα Καισάρων (De vita XII Caesarum), ενώ πλήθος
γραμματικών και σχολιαστών συνεχίζουν το υπομνηματιστικό έργο τους.
Οι κύριοι εκπρόσωποι της περιόδου αυτής είναι οι αφρικανικής
καταγωγής πεζογράφοι Κορνήλιος Φρόντων και Λεύκιος Απουλήιος.
Ο τελευταίος, μια περίεργη νεοπλατωνική μορφή με φήμη μάγου, είναι
ο συγγραφέας ενός από τα ωραιότερα μυθιστορήματα της αρχαιότητας,
των Μεταμορφώσεων (το έργο αυτό  οι περιπέτειες ενός άνδρα που
μεταμορφώθηκε σε γάιδαρο  είναι γνωστό επίσης και ως Χρυσός Γάι-
δαρος). Στις Μεταμορφώσεις περιέχεται και το παραμύθι του Έρωτα
και της Ψυχής, το μόνο παραμύθι που διαθέτουμε από την αρχαιότητα.
Μαθητής του Φρόντωνα ήταν ο Αύλος Γέλλιος, γνωστός για το ενδια-
φέρον ανθολόγιό του Αττικές νύχτες (Noctes Atticae) .

{ χριστιανική γραμματεία

Την εποχή αυτή κάνει την εμφάνισή της και η χριστιανική γραμ-
ματεία. Πατρίδα της είναι η βόρεια Αφρική. Εδώ πρωτομεταφράζεται
η Αγία Γραφή στα Λατινικά και αναπτύσσουν τη συγγραφική τους δρα-
στηριότητα ο Μινούκιος Φήλιξ, ο Τερτυλλιανός, ο Κυπριανός και ο
Νοβατιανός. Οι χριστιανοί συγγραφείς βαθμιαία θα καταλάβουν και θα
αναζωογονήσουν όλες τις ειδολογικές περιοχές της εθνικής γραμματείας.
Ύστερη Αρχαιότητα
Τα πενήντα κρίσιμα χρόνια των στρατιωτικών αυτοκρατόρων ακο-
λουθούνται από σοβαρές ιστορικές εξελίξεις: γίνονται βαρβαρικές επι-
δρομές και μεταναστεύσεις λαών στην Ανατολή και τη Δύση, διασαλεύ-
εται η ενότητα του απέραντου ρωμαϊκού κράτους, ιδρύεται η Νέα Ρώμη,
ενώ η παλαιά υποκύπτει οριστικά στους βαρβάρους, ο χριστιανισμός
αναγνωρίζεται ως επίσημη θρησκεία. Ωστόσο παρά τις δυσμενείς εξω-
τερικές συνθήκες, τους «σκοτεινούς χρόνους» διαδέχεται μια περίοδος
«ανακαίνισης και αναγέννησης». Ο καλλιμαχισμός των «Νεωτέρων» της
κλασικής εποχής επανέρχεται μεταλλαγμένος σε ένα κίνημα «Νεο-Νε-
ωτερικών», οι οποίοι επιδιώκουν  συνήθως με επιτυχία  την ελληνο-
λατινική λογιότητα, την υφολογική εκλέπτυνση (που κάποτε καταλήγει
σε επιτήδευση), την αινιγματικότητα και το καινοφανές. Το νέο κύμα
απλώνεται κυρίως στα μεγάλα πνευματικά κέντρα της περιφέρειας (λ.χ.
της βόρειας Αφρικής και της Γαλλίας). Ιδιαίτερα ανθηρή περίοδος θε-
ωρείται ο 4ος αι., κατά τη διάρκεια του οποίου, επί Μ. Κωνσταντίνου
και επί Μ. Θεοδοσίου, σημειώνονται δύο λαμπρές αναγεννήσεις. Μετά
από κάποιες διακυμάνσεις, στα τέλη του 5ου αι., ακολουθεί μια ακόμη
αναγέννηση στη Ρώμη, που τελεί υπό βαρβαρική κατοχή. Ένας διάση-
μος ευπατρίδης και αριστοτελικός φιλόσοφος, ο Βοήθιος, θεωρείται ο
«τελευταίος των Ρωμαίων» και ταυτόχρονα ο «πατέρας του Μεσαίωνα».
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει κατά την περίοδο αυτή η εξέλιξη
της ποίησης. Παρατηρείται μια ευρείας έκτασης μείξη των ειδών, ενώ
ταυτόχρονα αναφύονται νέα είδη, όπως ο κέντρων (ποίημα που προκύ-
πτει από συγκόλληση στίχων κλασικών συγγραφέων), το τεχνοπαίγνιο,
η ακροστιχίδα, το αλφαβητάριο, το αίνιγμα, κ.ά. Το ευχάριστο και ψυ-
χαγωγικό περιεχόμενο αυτών των ποιημάτων παρείχε παραμυθία και
καταφυγή σε ένα κουρασμένο αναγνωστικό κοινό.


{ εθνική γραμματεία

Στο χώρο της «εθνικής» ποίησης πρώτος (3ος αι.) διακρίνεται
ο προικισμένος αφρικανός Νεμεσιανός με ποιήματα βουκολικού και
κυνηγητικού περιεχομένου. Ανάμεσα στους ποιητές του 4ου αι. ξεχω-
ρίζουν ο Οπτατιανός Πορφύριος, ο Αβιηνός, ο Συμφόσιος και κυρίως
ο γάλλος Αυσόνιος και ο αλεξανδρινός Κλαυδιανός. Τον ίδιο αιώνα
συντίθεται και το Ξενύχτι της Αφροδίτης (Pervigilium Veneris), ένα
κορυφαίο δημιούργημα κάποιου άγνωστου ποιητή.
Στο χώρο της «εθνικής» πεζογραφίας διαπρέπουν κατά τον 5ο/6ο
αιώνα συγγραφείς όπως ο αντιοχέας ιστορικός Αμμιανός Μαρκελλίνος,
ο συγγραφέας των Γάμων του Ερμή με τη Φιλολογία (De nuptiis Mercurii
et Philologiae) Μαρτιανός Καπέλλας, ο Σύμμαχος, ο Κασσιόδωρος
και κυρίως ο Βοήθιος. Ο τελευταίος σχολίασε και μετέφρασε τον Αρι-
στοτέλη στα Λατινικά  και έτσι μπόρεσε να μελετήσει την αριστοτε-
λική φιλοσοφία ο δυτικός Μεσαίωνας. Λίγο πριν πεθάνει, συνέθεσε,
εξόριστος και φυλακισμένος, το φιλοσοφικό αριστούργημα Η παρηγοριά
της Φιλοσοφίας (De consolatione Philosophiae).

{ χριστιανική γραμματεία

Παράλληλα παρατηρείται μια αλματώδης ανάπτυξη της χριστιανι-
κής γραμματείας. Στο χώρο της ποίησης ο Κομμοδιανός γράφει έναν
Απολογητικό και ακροστιχίδες, ο Ιουβένκος ένα βιβλικό έπος, η ευγενής
ρωμαία Πρόβα ένα βεργιλιοκέντρωνα. Στον 4ο αι. ζει ο «χριστιανός
Οράτιος» Προυδέντιος, ο θεμελιωτής της χριστιανικής αλληγορίας (Ψυ-
χομαχία: Psycomachia κ.ά.), και ο «χριστιανός Κικέρων» Λακτάντιος,
ο οποίος παρουσιάζει τη χριστιανική πίστη στο έργο του Η θεία διδα-
σκαλία (Divinae institutiones) και την πορεία της χριστιανικής ψυχής
στο αλληγορικό ποίημα Το πτηνό φοίνικας (De ave Phoenice) . Κατά τον
ίδιο αιώνα ανατέλλει στη Δύση  όπως συνέβη και στην Ανατολή  ένας
λαμπρός αστερισμός τριών ιεραρχών με πλούσιο και ποικίλο, πεζογρα-
φικό κυρίως, έργο: ο «πατέρας της δυτικής υμνογραφίας» Αμβρόσιος
Μεδιολάνων, ο συγγραφέας των Εξομολογήσεων (Confessiones) και της
Πολιτείας του Θεού (De civitate dei) Αυγουστίνος και ο μεταφραστής
της Αγίας Γραφής (Vulgata) Ιερώνυμος.
Η πορεία της ρωμαϊκής λογοτεχνίας δε σταμάτησε τον 6ο αιώνα·
συνεχίστηκε όχι μόνο στα χρόνια του Μεσαίωνα (6ος - 13ος αι.) αλλά
και κατά τη διάρκεια του Ουμανισμού και των Νεότερων Χρόνων («νε-
ολατινική γραμματεία»). Η πλούσια παρακαταθήκη των λατινικών
κειμένων όλων των εποχών διαβάστηκε, θαυμάστηκε και επηρέασε τα
μεγαλύτερα αναστήματα της Ευρώπης και παραμένει πάντοτε βασικός
πόλος παιδείας και πολιτισμού.

      =====================================

ΤΑ ΛΑΤΙΝΙΚΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΙ ΣΚΕΨΗ



Λέξεις που είναι σε χρήση αυτούσιες, σχεδόν ομόηχες και με σχεδόν το ίδιο νόημα

agenda    αυτά που πρέπει να γίνουν (μτχ. του ago)
ampulla   φλασκί, φιάλη
album     το λευκό, άσπρη πλάκα γραφής, κατάλογος
capsula   μικρό κιβώτιο
confusio  σύγχυση
contra     εναντίον
colubra   θηλυκό φίδι
cultura  καλλιέργεια
cura     φροντίδα, επιμέλεια, επιμελητεία
deco     ομορφιά, χάρις
duplex διπλός
extra επιπλέον, έξω, παραπέρα
familia οικογένεια
forma φόρμα, σχήμα
freno συγκρατώ, περιορίζω, ελέγχω, φρενάρω
fumo καπνίζω
fundo χύνω, λιώνω
furia θυμός, οργή, φούρια
gusto δοκιμάζω, γεύομαι
harena άμμος, παραλία, αρένα
manica μανίκι, κάλυμμα χεριού
medium μέσο
miseria δυστυχία
normal τυποποιημένος (για ξυλουργούς), μτγν: φυσιολογικός
nuntius αγγελιοφόρος, εκπρόσωπος (του Πάπα)
opera δουλειά, έργο
pastor βοσκός, ποιμένας
piscina δεξαμενή με ψάρια
porta πύλη, πόρτα
provocatorο προκαλών, είδος μονομάχου
regula κανόνας, χάρακας
retro πίσω
rotunda στρογγυλή
saburra άμμος χρησιμοποιούμενη σαν αντίβαρο
super επάνω, επιπλέον παραπέρα
susurro βόμβος, σούσουρο
tuba
πολεμική σάλπιγγα
turbo ενοχλώ, αναταράσσω, στροβιλίζω, στρόβιλος
velo κρύβω
vero αληθινά
veteranus βετεράνος
villa εξοχική κατοικία
vitio ελάττωμα, αμαρτία, βίτσιο
vivat ζήτω

Λόγιες λέξεις και επιστημονικοί όροι που συχνά χρησιμοποιούνται με τη λατινική τους γραφή

ante πριν
corrigenda διορθωτέα (παροράματα)
circum, circa γύρω από , περίπουc
alculus βότσαλο (μτγν. μαθ. λογισμός)
doctor δάσκαλος
ergo συνεπώς, επομένως, γι' αυτό
errata παροράματα, λάθη
homo (γεν.hominis) άνδρας, άνθρωπος
lapsus σφάλμα, ολίσθημα
lector αναγνώστης
matrix κυψέλη, μητρικός
nexus κόμβος, σύνδεσμος, δίκτυο
opus (γεν. operis) έργο
quantumπόσο, κβάντουμ
radiusακτίνα (τροχού αρχικά)
ratioτρόπος, μέθοδος, διαδικασία, λόγος, αιτία, αναλογία
verbatim ακριβώς όπως ειπώθηκε
virus σκουλήκι ή δηλητήριο

Άλλες λέξεις που χρησιμοποιούνται συνήθως με τη λατινική τους γραφή

ave χαίρε
bonus καλός
credo πιστεύω
corpus σώμα, πτώμα
cursor δρομέας, αγγελιοφόρος (χρήση σε PC)
error λάθος (χρήση σε PC)
filioque και εκ του Υιού
focus εστία (νεολτν)
forum αγορά, κεντρική πλατεία
gratis δωρεάν
imperium εξουσία, αυτοκρατορία
index δείκτης, μτγν. κατάλογος
libido βίαια επιθυμία
locus τόπος, σημείο, κατάσταση
malus κακός
maximum μέγιστο
minimum ελάχιστο
memorandum υπόμνημα, σημείωμα
mensa τραπέζι
modus μέθοδος, τρόπος, μέτρο, όριο
momentum κίνηση, μτγν. ορμή
moratorium καθυστέρηση
placebo θα ευχαριστήσω (ιατρ. όρος για εικονικά φάρμακα)
requiem κυριολ. το της αναπαύσεως, νεκρώσιμος ύμνος
referendum σημείο αναφοράς
scribe γράφε
sic έτσι
sponsor εγγυητής, εγγύηση
status θέση, κατάσταση
veto απαγορεύω
via δρόμος

Λέξεις που αποτελούν εμπορικές ονομασίες

alter ένας άλλος
algida κρύα
amita θεία
avis πουλί
domus σπίτι
farina αλεύρι
fiat γενηθήτω
juventus νεολαία
illuminati πεφωτισμένοι
lego μαζεύω, συλλέγω, διαβάζω
multiplex πολύπτυχος
natura φύση
nivea λευκή
nova νέα
rex (γεν.regis) βασιλιάς
sanitas υγεία
sol ήλιος
solaris ηλιακός
ultra περισσότερο από
volvo γυρνώ, γυρίζω, περιστρ
vox (γεν. vocis) φωνή

Λατινικές λέξεις που, ετυμολογικά, αποτελούν ρίζα σύγχρονων ελληνικών λέξεων

arma όπλα
barbatus γενειοφόρος
coronaκορώνα, στέμμα
conservoδιατηρώ, συντηρώ
columnaκολώνα, στήλη
communis κοινός
classis κοινωνική τάξη
camera δωμάτιο με θόλο
caminus καμίνι, φωτιά
campus επίπεδο μέρος, χωράφι, πεδιάδα(μτγν. πανεπιστ. χώρος)
canalis κανάλι, αγωγός
candela κερωμένο φυτίλι, καντήλι
capistrum χαλινάρι
carreriaδρόμος για άμαξες (εξ ου και καριέρα)
carrus άμαξα
cassida μεταλλικό κράνος
castellum κάστρο, φρούριο
castrum κάστρο, φρούριο
castus -casta -castumαγνός, ιερός
bracae βράκα
bucca μάγουλο, μπουκιά
caballus άλογο
caca κακάco
dex κορμός δέντρου, βιβλίο (από ξύλινες πλάκες), χειρόγραφο
custodia προστασία, φρουρά, κουστωδία
documentum παράδειγμα, απόδειξη
durus σκληρός
emeritus βετεράνος, παλαίμαχος
erratum λάθος, σφάλμα (πληθ. errata)
falsus ψεύτικος, απατηλός
graeculus μικρός Έλληνας,"Ελληνούκος", (υποτιμητικό, εξ ου γραικύλος
) institutio θεσμός, εκπαίδευση, μέθοδος
luxus πολυτέλεια
macellarius σφαγέας
mandatum διαταγή, οδηγία
manifestus ξεκάθαρος, μτγν. διακηρυγμένος, δημοσιευμένος
militaris στρατιωτικός
nepos (γεν. nepotis) εγγονός, ανιψιός (εξ ου νεποτισμός)
nomenclator σκλάβος που υπενθυμίζει ονόματα
numerus αριθμός, ψηφίο
palatium - palatia παλατινός λόφος- πληθ. ανάκτορα
pedalis ποδάρι
proletarius πολίτης της κατώτερης τάξης
pullus κοτόπουλο
purus αγνός
quadrum τετράγωνοrelaxoχαλάρωση, ξεκούραση
salto χορεύω, πηδώ
sacculus μικρή τσάντα
sagitta σαΐτα, βέλος
scrinium
βιβλιοθήκη
securis τσεκούρι, μτφ. υπεροπλία
securitas γαλήνη, ανεμελιά, μτγν. ασφάλεια
seminarium φυτεία, θεραπευτήριο
servus -serva σκλάβος - σκλάβα
sexus το φύλο
specialis ιδιαίτερος
specula παρατηρητήριο, ακτίδα ελπίδας
stilus γραφίδα, στύλος, παλούκι (εξ ου στυλό, στυλ)
studio μελετώ
tractor ελκυστής, αυτός που τραβάει
video βλέπω

visito επισκέπτομαι


A

addendum
πρέπει να προστεθεί
adsum
απών
adversus
αντίθετος
albus-alba
λευκός-λευκή
algidus
κρύος
alibi
αλλού
alius-alia-aliud
άλλος-άλλη-άλλο
altus
ψηλά
alias
άλλοτε, αλλιώς, ψευδώνυμο
ambulo
περπατώ
amicus- amica
φίλος - φίλη
amo
αγαπώ
amor
αγάπη
antebellum
προπολεμικά
anima
ψυχή
animal
ζώο
annus
έτος
antiquus -a -um
αρχαίος-α-ο
anxius -a -um
ανήσυχος
aparratus
εφοδιασμένος, έτοιμος, εξοπλισμός, εφόδιο
apprime
προ πάντων, υπεράνω όλων
aqua
νερό
aquarius -a -um
υδατικός, υδροχόος
arbor
δέντρο
arcanum
ιερό μυστικό
arcus
τόξο, καμάρα
area
άδεια περιοχή σε πόλη
argentum
ασήμι, άργυρος, χρήμα
arguendo
χάριν επιχειρηματολογίας
argumentum
επιχείρημα, απόδειξη
articulus
άρθρωση, τμήμα
artifex
καλλιτέχνης
asinus
γάιδαρος
attentio
προσοχή
audio
ακούω
augustus
ένδοξος
aurora
αυγή
auxilium
βοήθεια
B

barba
γενειάδα
beata
ευλογημένη
bellum
πόλεμος
bellus -a -um
ωραίος-α-ο
bene
καλά
benevolens
καλοθελητής
bis
δις
brevis
σύντομος
C

cacare
χέζω
calor
ζέστη
cancer
νότια, καύσωνας, καλοκαιρινή αρρώστια
candidus
λαμπερός, λαμπρός
candor
απαστράπτουσα λευκότητα, τίμιος, καθαρός, ξεκάθαρος
canis
σκύλος
canto
τραγουδώ
caput
κεφάλι
carmen - carmina
τραγούδι - τραγούδια
casa
καλύβα
casu
συμπτωματικά
casus
αιτία, ατύχημα, πτώση
census
περιουσία, φόρος
centurio
εκατόνταρχος, κεντυρίων
cliens (γεν. clientis)
πελάτης, προστατευόμενος
coitus
συνάντηση, σύσκεψη, συνύπαρξη (μτγν. συνουσία)
complexus
συνδυασμός, σύνθεση, σύμπλεγμα, συλλογισμός
compositus
σύνθετος
computo
υπολογίζω
conceptum
αντιληπτό
conlega
συνάδελφος
conscious
ενσυνείδητος, ενήμερος
consensus
ομοφωνία, συναίνεση
constantia
σταθερότητα
construo
κατασκευάζω , χτίζω
consulo
στοχάζομαι, φροντίζω, συμβουλεύω
contactus
άγγιγμα, επαφή
conventus
συνέδριο, συνέλευση
cor (γεν.cordis)
καρδιά
cosmeta
υπηρέτρια γυναίκας
creator
δημιουργός
crux
σταυρός
cubiculum
κρεβατοκάμαρα
culpa
αμάρτημα (μτγν. γυν. κόλπος)
culus
κώλος
cumulus
σωρός
cunnus
αιδοίο
curriculum
αγώνισμα δρόμου, αγωνιστικός γύρος
D

damno
καταδικάζω
debitum
χρέος
decisio
απόφαση
delectus
επιλογή
deleo
καταστρέφω, σβήνω
deletum
διαγραμμένο, κατεστραμμένο
delicate
πολυτελώς
delirium
παραλήρημα
demens
τρελός
destino
στερεωμένο, καθορισμένο, το πεπρωμένο
deus
θεός
dexter
δεξιά
dico
λέω
dictum
λεχθέν, η απόφαση (νομικός και διοικητικός όρος)
dies (γεν. diei)
μέρα
disco
διδάσκομαι, μαθαίνω
divinus, divina
θεϊκόςθεϊκή
dixi
είπα!
domina
κυρία
dormio
κοιμάμαι
duco
σκέφτομαισχεδιάζωοδηγώδιατάζω
duro
αντέχω. διαρκώ, σκληραίνω
dux
διοικητής
E

eduro
διαρκώ, αντέχω
elememtum
στοιχείο
emeritus
αυτός που έχει αφυπηρετήσει
eminus
o εξ αποστάσεως
eqvus
άλογο
erga
έναντι
etsi
αν και
excelsior
πιο ψηλά
exit
αυτός βγαίνει
extremus
ακραίος
F

faber
επιδέξιος, εφευρετικός, τεχνίτης (εξ ου και fabrica)
facies
φόρμα, εξωτερική όψη, φάτσα
factum
πράξη, γεγονός, επίτευγμα
fama
φήμη
faustus
καλότυχος
felix
ευτυχισμένος
fellare
ρουφώ (εξ ου και fellatio=τσιμπούκι)
femina
γυναίκα
fidelis
πιστός
fidelitas
πίστη
filius, filia
γιος, κόρη
finis
τέλος
firmus
σταθερός, δυνατός, αξιόπιστος
flos (γεν. floris)
λουλούδι
forensis
νομικός
forte
τυχαία
fortis
δυνατός, γενναίος
fortuna
τύχη, περιουσία
fragmentum
απόσπασμα, θραύσμα κειμένου
frater
αδερφός
fructus
φρούτο, καρπός, κέρδος
fuga
φυγή, πτήση
furiosus
οργισμένος, φουριόζος
futuo
γαμώ
fututus
γαμημένος
G

geminus - gemini
δίδυμος – δίδυμοι
genitalia
όργανα
genius
πνεύμα
genus
είδος, κατηγορία, το γένος
gladiator
μονομάχος
gladius
σπαθί
gloria
φήμη, δόξα
Gnatia
Εγνατία
gradus
βαθμίδα, σκαλοπάτι
gratia
χάρη, ευγνωμοσύνη
gravis
βαρύς, σοβαρός
gravitas
βάρος, σπουδαιότητα
H

habeo
έχω
habitus, habita
μτχ. του habeo (έχω), μτγν. τόπος προέλευσης, διαβίωσης
herba
χόρτο, πράσινο φυτό
hic
εδώ
hoc
αυτό
honor
τιμή
horrendus
τρομερός
humus
χώμα
I, J

ibi
εκεί
idem
ο ίδιος
ignis
φωτιά
immo
βεβαίως ναι
imprimatur
τυπωθείτω
imprimis
καταρχήν
incognitus
ο χωρίς έλεγχο, άγνωστος, ο μη αναγνωρίσιμος
inde
συνεπώς, επομένως
industria
επιμέλεια
infra
κάτω, από κάτω
inserto
εισάγω
insignia
εμβλήματα, διακριτικά στολής
insomnia
αϋπνία
insula
νησί
insulatus
απομονωμένος σε νησί
integer
ολόκληρος, πλήρης, ακέραιος
intellego
αντιλαμβάνομαι
inter
μεταξύ, ανάμεσα
interim
στο μεταξύ
interior
εσωτερικό
ipse-ipsa-ipsum
[εγώ] ο ίδιος, η ίδια, το ίδιο
is, ea, id
αυτός, η, ό
item
ομοίως
iunior ή junior
νέος
ius (γεν.iuris)
νόμος
iustus
δίκαιος, αμερόληπτος, σωστός
juvenis
νέος
L

labor
δουλειά, αγγαρεία, κακουχία
lac (γεν.lactis)
γάλα
lapis
πέτρα
lex (γεν.legis)
νόμος
libellus
μικρό βιβλίο
liber
βιβλίο
libra
ζυγαριά
licet
επιτρέπεται
limbus
σύνορο, περιθώριο
linea
κλωστή, γραμμή
lingua
γλώσσα
liquor
ρευστό, υγρό
literati
εγγράμματοι, οι μορφωμένοι
longus
μακρύς
lumen
φως, λάμπα
luna
φεγγάρι
lupa
πόρνη (από λύκαινα)
lupus
λύκος
lux
φως
M

machina
μηχανή, εφεύρεση
magnificus
υπέροχος
magnus – magna
μεγάλος – μεγάλη
magnum
μεγάλο
maistas
μεγαλειότητα
major
μεγαλύτερος
maleficus
κακός
manipulus
χούφτα, μικρή στρατιωτική μονάδα
manus
χέρι
mare
θάλασσα
mater (γεν. matris)
μητέρα
materia
οικοδομικά υλικά
matrimonium
γάμος
maximus
μέγιστος
medicus
γιατρός
medius
μέσος
melior
καλύτερος
memorabilia
αναμνηστικά, ενθύμια
memoria
μνήμη
mens (γεν. mentis)
νους
mens (γεν. mensis)
μήνας
mentula
πέος
mercator
έμπορος
merda
σκατά
meridies
μεσημέρι
meritus
αξιότιμος
miles (γεν. militis)
στρατιώτης
ministro
υπηρετώ, βοηθώ
minor
μικρότερος
minuta
μικρή υποδιαίρεση
mirabilis
θαυμαστός, θαυμάσιος, ασυνήθιστος
modulus
μικρό μέτρο, μτγν. ανεξάρτητη μονάδα, μονάδα μέτρησης
monstro
δείχνω
mors (γεν. mortis)
θάνατος
multi
πολλοί
mundus
κόσμος
N

natalis
γενέθλια
navis
πλοίο
nebula
ομίχλη, σύννεφο
negotium
επιχείρηση, ασχολία
nemo
κανείς
niger
μαύρος
nihil
τίποτα
nisi
εκτός από
niveus
λευκός
nodus
κόμπος
noli
μη
nomen
όνομα
nos
εμείς
notarius
γραμματέας, στενογράφος, πρακτικογράφος
novalis
καλλιεργημένος αγρός, σοδειά
novus, nova
νέος, νέα
nox (γεν noctis)
νύκτα
nucleus
κουκούτσι, πυρήνας
nullus
κανένας
O

odio
μισώ, απεχθάνομαι
officium
καθήκον, ευθύνη, υπηρεσία
omnibus
όλοι, για όλους
omnipotens
παντοδύναμος
omnis
όλα
optimus
άριστος
orbis
κύκλος, τροχιά
ordo
τάξη, διαταγή
P

pactum
συμφωνία, συνθήκη
pacunia
λεφτά
paganus
χωριάτης
panis
ψωμί
par
ίσος, όμοιος
parens
γονείς
pater (γεν. patris)
πατέρας
pathicus
πούστης
pax (γεν. pacis)
ειρήνη
peccavi
ήμαρτον
penis
ουρά (και μτφ. πέος)
per
για, επειδή
perfectus
τέλειος
periculus
κίνδυνος
pictor
ζωγράφος
piscator
ψαράς
piscis
ψάρι
plebs (γεν. plebis)
ο λαός, οι πληβείοι
plus
περισσότερο
pons (γεν. pontis)
γέφυρα
pontifex
μέλος ιερατείου στην αρχαία Ρώμη, μτγν. ο Πάπας
populus
λαός
positus
τοποθετώ, ξαπλώνω
post
μετά, πίσω
postulatum
ζητούμενο
primo
πρώτος, πρώτα
princeps
πρίγκιπας
principium
προέλευση, αρχή
profundum
βάθος, άβυσσος
prohibeo
απαγορεύω
promptus
προετοιμασμένος, έτοιμος
protesto
διακηρύττω
proximus
πλησιέστερος
prudens
συνετός, φρόνιμος
publicus
δημόσιος
pulsus
παλμός
punctum
σημείο, κυριολ. μικρή τρύπα
Q

quaere
θα ρώταγες (συνηθισμένη έκφραση)
quantus
πόσος
quartus
ένα τέταρτο
quasi
σαν να
qui, quae, quod
οποίος
quis, quid
οποιοσδήποτε, ποιος, ποιο
R

rarus
σπάνιος
realis
σχετικά
recte
σωστά
rectum
το δίκαιο
res
πράγμα
resisto
αντιστέκομαι
rota
ρόδα
rotare
στριφογυρίζω
rotundus
στρογγυλός
rubrica
κόκκινη γη, νόμος με τον κόκκινο τίτλο
rusticus
χωριάτικος
S

sacer -sacra -sacrum
ιερός – ιερή - ιερό
sagittarius
τοξότης
salarium
επίδομα λεγεωνάριων για αλάτι, μισθός
saluto
εύχομαι υγείαν, χαιρετώ
salve (πληθ. salvete)
χαίρε
sanctus
άγιος, ιερός
sanguis (γεν. sanguinis)
αίμα
satelles
σωματοφύλακας, δορυφόρος
satis
αρκετά
schola
σχολή, επίλεκτη μονάδα
scientia
γνώση, μτγν. επιστήμη
scio
γνωρίζω
scribo
χαράσσω, γράφω
scriptor
συγγραφέας
sector
κόφτης
sectus
τρόπος ζωής, σχολή σκέψης
sed
αλλά
semi
μισο-
semper
πάντα
senex - senior
μεγάλος (σε ηλικία)- μεγαλύτερος
sensus
αίσθηση, έννοια
series
σειρά, αλυσίδα
serpens
φίδι
servo
παρακολουθώ, προστατεύω, προσέχω, υπηρετώ
signum
σημάδι
silvestris
δασώδης, ερημικός
simplex
απλός, αγνός
sine
χωρίς
societas
συνεταιρισμός, συμμαχία
socio
κοινωνώ, ενώνω
solus
μόνος
somnus
ύπνος
sonus
θόρυβος, ήχος
speculator
ανιχνευτής, κατάσκοπος
speculum
καθρέφτης, μτγν. αποκάλυψη, ιατρ. ενδοσκόπιο
spiritus
πνεύμα, αναπνοή
stabilitas
σταθερότητα
statim
αμέσως
stella
άστρο
stupidus -a -um,
χαζός
suavis
γλυκομίλητος
sum
είμαι
summa
κορυφή
syllabus
σύνοψη, περιληπτική παρουσίαση θεμάτων (νεολτν)
T

tandem
τελικά
tantum
μόνο
tantus
τόσος
tardus
αργός
temperatura
μείγμα
tempus (γεν. temporis)
χρόνος
terminus
όριο, τέλος, τέρμα
terra
γη
testa
κεραμίδι για έλεγχο γνησιότητας χρυσού (εξ ου τεστ)
testiculum
όρχις
testimonium
μαρτυρία (όταν ορκίζονταν άγγιζαν τους όρχεις-testi)
textus
υφή
totus
ολόκληρος
tractatus
διαχείριση
trans
διαμέσου, δια
transporto
μεταφέρω
tribunal
εξέδρα
tribus
φυλή
triplex
τριπλός
trivius
σημείο συνάντησης 3 δρόμων, ασήμαντη θεότητα
tu
εσύ
tutor
προστάτης, επιτηρητής
U

universus
σύμπαν
unus
ένας
urbanus
αστικός
urbs (γεν. urbis)
πόλη
utilis
χρήσιμος
V

vacatio (γεν. vocationis)
απαλλαγή από υπηρεσία
vacuus
άδειος
vagina
θηκάρι, μτφ. κόλπος γυναικείος
vapor
ατμός
ventura
καλοτυχία
ventus
άνεμος
verbum
λέξη
veritas
αλήθεια
versus
στίχος, γραμμή, έναντι
vertex
στρόβιλος
vertigo
στροβιλισμός, ίλιγγος
verus
πραγματικός, αληθινός
vice
στη θέση του..., αντί του…
victor
νικητής
victoria
νίκη
vinco (vici, victum)
νικώ
vinum
κρασί
virgo
παρθένα
virtus
αρετή, αξία
vita
ζωή
vivo
ζω
volo
θέλω, επιθυμώ
volumen
όγκος
vulgaris
κοινός, άξεστος
vulpes
αλεπού
vultur
όρνεο


Γνωστές Λατινικές Φράσεις
Φράσεις που, λίγο-πολύ, χρησιμοποιούμε και καλό είναι να ξέρουμε τι σημαίνουν

a posteriori[συμπέρασμα] μετά από εμπειρική παρατήρηση
a prioriεκ των προτέρων, θεωρητικά, χωρίς παρατήρηση
ad hocγι 'αυτό ειδικά
advocatus diaboliο δικηγόρος του διαβόλου
alma mater τροφός μητέρα (χρήσ. για πανεπιστήμια)
alter egoο άλλος εαυτός
altera pars η άλλη πλευρά
a cappella στην εκκλησία (μτφ., χωρίς τη συνοδεία μουσικής)
anno domini[κατά] το έτος του Κυρίου
aqua fortis νιτρικό οξύ
aqua vitaeνερό της ζωής (χρησ. για αλκοολούχα ποτά)
audio, video, disco ακούωβλέπωμαθαίνω
aurora borealis βόρειο σέλας
ave maria  χαίρε Μαρία
bona fide με καλή πίστη
bona fortuna καλή τύχη
casus belli αιτία πολέμου
corpus Christiτο σώμα του Χριστού
cui bono?ποιος ωφελείται (ποιος είχε κίνητρο)
cum laudeμετά επαίνου
curriculum vitaeπορεία της ζωής (βιογραφικό σημείωμα)
de facto εμπράκτως, εκ των πραγμάτων
de iure σύμφωνα με το νόμο, δικαιωματικά
de profundis εκ βαθέων (Ψαλμοί Δαβίδ)
erga omnes έναντι όλων
 ex cathedra από καθέδρας
ex libris από τη βιβλιοθήκη, από τη βιβλιογραφία
ex officio από θέσεως ισχύος
habeas corpus πρέπει να έχεις το σώμα (πρέπει να δικαιολογείς την δίκη)
habemus Papam!έχουμε Πάπα (στην αναγγελία εκλογής Πάπα)
hic et nunc εδώ και τώρα
homo erectus όρθιος άνθρωπος (ανθρωπολογικός όρος)
homo sapiens έμφρων άνθρωπος (ανθρωπολογικός όρος)
homo universalis άνθρωπος με γενικά ενδιαφέροντα και πολλές γνώσεις
honoris gratia τιμής ένεκεν
ιn absentia ερήμην
in extremis στα άκρα, σε ακραία περίπτωση, στην εσχάτη περίπτωση
in memoriam εις μνήμην
in nomine domini εις το όνομα του Κυρίου
in principio επί της αρχής
in promptu με ετοιμότητα, άμεσα (γρήγορα)
in situ επί τόπου, αυτοψία
in vitro στο γυαλί (μτφ. σε τεχνητές συνθήκες, στο εργαστήριο)
in vivoσε πραγματικές συνθήκες
ipso facto με βάση το γεγονός αυτό καθαυτό
lapsus calami τυπογραφικό λάθος
lapsus linguae γλωσσικό ολίσθημα
lingua franca Γαλλική γλώσσα (μτφ., οικουμενική γλώσσα)
Magna Carta μεγάλο χαρτί, η σύμβαση των δικαιωμάτων του 1215 (Αγγλία)
magna cum laude με μεγάλο έπαινο
magnum opus το μεγάλο έργο [της ζωής]
manus in mano χέρι-χέρ
ιmare nostrum η θάλασσά μας (η Μεσόγειος)
mea culpa λάθος μου
memorandum υπόμνημα, μνημόνιο
modus vivendi τρόπος ζωής
moratorium καθυστέρηση
mutatis mutandis μετά τις απαραίτητες αλλαγές, τηρουμένων των αναλογιών
novus ordo νέα τάξη
Opus Dei έργο του Θεού (παραθρησκευτική οργάνωση των Καθολικών)
pater familias ο πατέρας της οικογένειας
pax romana ρωμαϊκή ειρήνη
per capita κατά κεφαλήν
per cent τοις εκατό
per se καθ' ευατόν, μόνος του, μόνο του
persona non grata ανεπιθύμητο πρόσωπο
post hoc μετά από αυτό
post mortem μετά θάνατον (και αυτοψία)
primus inter pares πρώτος μεταξύ ίσων (τίτλος των Ρωμαίων αυτοκρατόρων)
pro bono [publico]για το [κοινό] καλό
pro forma για τους τύπους (τυποποιημένο έγγραφο)
pro patria υπέρ πατρίδος
quid pro quo κάτι για κάτι (κάτι σε ανταπόδοση)
quo vadis?πού πηγαίνεις;
scripta manent τα γραπτά μένουν
sine nobilitatis χωρίς ευγενική καταγωγή (προέλευση του SNOB)
sine qua non εκ των ων ουκ άνευ
status quo το κατεστημένο, η υπάρχουσα κατάσταση
sui generis ιδιότυπος, ιδιότροπος, ιδιόμορφος
summa summarum το άθροισμα των αθροισμάτων, τελικό άθροισμα
tabula rasa λευκή πλάκα, μετφ. άγραφο χαρτί, σε νέα βάση
terra incognita άγνωστη γη
veni, vidi, vici ήρθα, είδα, νίκησα
verbatim[ακριβώς] κατά λέξη
verbatim ac litteratimκατά λέξη και κατά γράμμα

vice versa και αντιστρόφως, ανάποδαvivatζήτω

Προτομή του Βιργιλίου

Χρήσιμες Λατινικές Φράσεις
Φράσεις που δεν είναι ιδιαίτερα γνωστές (στους Νεοέλληνες) αλλά είναι ενδιαφέρουσες και, ενδεχομένως, χρήσιμες.

a bene placito
για ευχαρίστηση
a capite ad calcem
από την κορφή ως τα νύχια
a contrario
απεναντίας, από την άλλη πλευρά
a deo rex, a rege lex
από το θεό βασιλιάς, από το βασιλιά νόμος
a posse ad esse
από το δυνατό στο υπαρκτό
ab initio
εξαρχής
ab ovo
από το αβγό (μτφ. εξαρχής)
absum
απών
adsum
παρών
acta non verba
πράξεις, όχι λόγια
ad absurdo
δια της εις άτοπον απαγωγής
ad finem
μέχρι τέλους
ad gloriam
εις δόξαν
ad honores
τιμητικώς
ad infinitum
επ' άπειρον
ad libitum
κατά βούληση
ad litteram
κατά γράμμα
ad nauseum
μέχρι αηδίας
ad rem
επι του θέματος, επί του σημείου
ad unum
μέχρις ενός
ad usum
ως είθισται
ad valorem
επί της αξίας (για φόρους, δασμούς κλπ)
ad vitam
για τη ζωή
addendum
πρέπει να προστεθεί
ad utrumque paratus
δια παν ακραίο ενδεχόμενο
aequo animo
με ήρεμο μυαλό
amantes amentes
οι ερωτευμένοι, τρελοί
annus bisextus
δίσεκτο έτος
annus horribilis
τρομερός χρόνος
annus mirabilis
θαυμαστό έτος
antebellum
προπολεμικά
aperto libro
πρόχειρα
arbor mirabilis
το δέντρο της γνώσης
arcana imperii
μυστικά του κράτους
arguendo
χάριν επιχειρηματολογίας
arrectis auribus
με τεντωμένα αυτιά
ars gratia artis
η τέχνη για τη τέχνη
aude sapere
να τολμήσεις να γνωρίζεις
aurea mediocritas
χρυσή μετριότητα
aut caesar aut nihil
ή καίσαρας ή τίποτα
aut vincere aut mori
νίκη ή θάνατος
auxilio ab alto
με βοήθεια άνωθεν
ave atque vale
χαίρε και αντίο (Κάτουλος - από επιθανάτια ωδή)
bellum omium contra omnes
πόλεμος όλων εναντίον όλων (T. Hobbes)
bene meritus
το αξίζει
bonis avibus
με καλούς οιωνούς
camera obscura
σκοτεινός θάλαμος (προέλευση της φωτ. κάμερας)
canes pugnacesa
τα σκυλιά του πολέμου
capax infiniti
κρλκτ: κρατώντας το άπειρο, με την έννοια «ικανός για όλα»
caput mundi
κεφαλή του κόσμου
causa mortis
αιτία θανάτου
cave
πρόσεχε!
ceteris paribus
αν όλα τα άλλα είναι ίδια
clavis aurea
το χρυσό κλειδί (που ξεκλειδώνει μυστικές πόρτες)
confessio fidei
ομολογία πίστεως
consensu omnium
κοινή συναινέσει
contemptus mundi
περιφρόνηση για τον κόσμο
cor unum
μια καρδιά, ενωμένοι (σσ: δημοφιλές motto)
coram publico
σε κοινή θέα, δημοσίως
corpus delicti
το σώμα του εγκλήματος
cum grano salis
με κόκκο αλατιού (έκφραση δυσπιστίας -Πλίνιος)
custos morum
προστάτες της ηθικής
cura posterior
μεταγενέστερη φροντίδα (αντστχ:"δεν είναι του παρόντος")
crux criticorum
κύκλος κριτικών
dante deo
δώρο θεού
De Civitate Dei
για την Πολιτεία του Θεού (Ιερός Αυγουστίνος)
de fideli
καλή τη πίστει
de nihilo nihil
τίποτα [δεν προέρχεται] από τίποτα
de novo
εκ νέου
de proprio motu
αυθορμήτως
deceptio visus
οφθαλμαπάτη
decrevi
αποφάσισα (αντστχ :"αποφασίζομεν & διατάζομεν")
delirium tremens
τρομώδες παραλήρημα
deo volente
θεού θέλοντος
deus ex machina
ο από μηχανής θεός
dextro tempore
εν ευθέτω χρόνω
dies irae
μέρα οργής
dies faustus
ευτυχισμένη μέρα
divide et impera
διαίρει και βασίλευε
digitus impudicus
ξεδιάντροπο δάχτυλο (η γνωστή άσεμνη χειρονομία με το μεσαίο δάχτυλο)
dixi
είπα!
doli capax
ικανός για το έγκλημα
do ut des
[σου] δίνω και [μου] δίνεις
e contrario
από αντίθετη άποψη
e pluribus unum
από πολλά ένα (μότο των HΠA)
ecce homo
ίδε ο άνθρωπος (φράση του Πιλάτου από την Vulgata)
ecce signum
ιδού το σημάδι (η απόδειξη)
et passim
κι άλλα, διάσπαρτα, στις σελίδες (βιβλιογραφικός όρος)
ex abrupto
χωρίς ετοιμασία, πρόχειρα, αιφνιδιαστικά
ex animo
από καρδιάς, ειλικρινά
ex ante
από πριν (βασισμένο σε αρχικές εκτιμήσεις)
ex dono
δωρεάν
ex dolo
με δόλο, με πρόθεση
ex gratia
σαν χάρη, τιμητικά
ex more
σύμφωνα με το έθιμο
ex nihilo
εκ του μηδενός
ex opere operato
από δουλειά που έχει γίνει, εκ των πεπραγμένων
ex post facto
εκ των υστέρων
ex proprio motu
εθελοντικά
ex silentio
λόγω σιωπής (λόγω μη αντίθετης επιχειρηματολογίας)
ex tempore
παρορμητικά, πρόχειρα
flagrante delicto
επ’ αυτοφόρω
fluctuat nec mergitur
κλυδωνιζόμενο [αλλά] μη βυθιζόμενο
genius loci
το πνεύμα του τόπου
gens togata
το γένος με την τήβεννο (οι Ρωμαίοι)
hoc signo victor eris
εν τούτω νίκα
imprimatur
τυπωθείτω
imprimis
καταρχήν
in abstracto
θεωρητικά, αφηρημένα
in actu
στην πράξη
in aeternum
στην αιωνιότητα
in camera
στο δωμάτιο, ιδιαιτέρως, κατ’ ιδίαν
in casu
σε περίπτωση
in esse
εν τω γεννάσθαι
in fine
στο τέλος, τελικά
in infinitum
επ’ άπειρον
in libris libertas
στα βιβλία ελευθερία
in limine
στο κατώφλι, στην αρχή
in loco
στη θέση
in medias res
στη μέση των πραγμάτων
in nomine patris et filii et spiritus santi
εις το όνομα του Πατρός, και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος
in omnia paratus
έτοιμος για όλα, πανέτοιμος
in perpetuum
για πάντα
in posterum
μέχρι την επομένη
in praxi
στην πράξη
in propria persona
αυτοπροσώπως
in re
αναφορικά με
in se
καθ’ ευατό
in toto
συνολικά, εν συνόλω
index librorum prohibitorum
λίστα απαγορευμένων βιβλίων
inter allias (ή allia)
μεταξύ των άλλων
interpretatio extensiva
διασταλτική ερμηνεία
inter nos
μεταξύ μας
inter se
μεταξύ τους
intra muros
εντός των τειχών
ius sanguinis
Δίκαιο του αίματος
ius soli
Δίκαιο του εδάφους
januis clausis
κελκεισμένων των θυρών
jure et facto
Με βάση το δίκαιο [αλλά] και τα γεγονότα
justa causa
νόμιμη [δίκαιη] αιτία
lapsus alumni
λάθος γενόμενο
lex non scripta
άγραφος νόμος
lex lata
το ισχύον Δίκαιο
lex talionis
νόμος ίσης ανταπόδοσης (παρόμοιο του «οφθαλμόν αντί   οφθαλμού»)
licet
επιτρέπεται
locus delicti
ο τόπος του εγκλήματος
locus standi
το μέρος που στέκεσαι
lucrum ex re
κέρδος από την ουσία του πράγματος
magnum malum
μεγάλο κακό
malis avibus
με κακούς οιωνούς
maximus in minimis
τα μεγαλύτερα στα μικρότερα
me fallit
δεν ξέρω
mellioribus annis
σε καλύτερα χρόνια
mens et manus
νους και χέρι (μότο του MIT)
mens rea
ένοχος νους
meum et tuum
δικό μου και δικό σου
mirabile visu
θαυμαστό θέαμα
modificatis modificandis
έχοντας αλλάξει αυτά που μπορούσαν ν' αλλάξουν
modus agendi
τρόπος ενέργειας, μέθοδος
multum in parvo
πολύ σε λίγο
ne plus ultra
δεν έχει παραπέρα, δεν υπάρχει τίποτε πιο πάνω
nemo malus felix
κανείς κακός ευτυχής
nihil ad rem
δεν έχει να κάνει τίποτα με αυτό
nihil obstat
τίποτε δεν εμποδίζει
nolens volens
εκών άκων
non quis, sed quid
όχι ποιο αλλά τι
non sequitur
δεν ακολουθεί, δεν βγάζει νόημα
novus homo
νέος [και ανερχόμενος] άνθρωπος
nox noctis est nostri
η νύχτα είναι δική μας
nudum pactum
γυμνή συμφωνία (με ανεφάρμοστους ή άνευ σημασίας όρους)
nulli secundus
δεύτερος σε κανέναν (πρώτος)
nunc aut nunquam
τώρα ή ποτέ
obscurum per obscurius
[εξηγείται] το ακατανόητο με το πιο ακατανόητο
onus probandi
το βάρος της απόδειξης
Optimus Maximus
Ο άριστος και μέγιστος (επίθετο του Δία)
paucis verbis
με λίγα λόγια
per diem
κάθε μέρα
per mensem
μηνιαίως
placet experiri
είναι ευχάριστο να δοκιμάζεις
plusque minusque
λίγο –πολύ
police verso
με αντίχειρες προς τα κάτω
post coitem
μετά τη συνουσία
post factum
μετά το γεγονός
prima facie
εκ πρώτης όψεως
primum inter pares
πρώτος μεταξύ ίσων
pro aris et focis
υπέρ βωμών και εστιών
probatum est
είναι αποδεδειγμένο
pro hac vice
γι’ αυτήν την περίπτωση
pro rata
αναλογικά, κατ'αναλογίαν
quantum sufficit
όσο χρειάζεται
quieta non movere
μην ταράζεις τα ήρεμα [νερά]
rara avis
σπάνιο πτηνό (φράση του Γιουβενάλη)
religio loci
τοπική θρησκεία [ή δοξασία]
res communis usus
κοινόχρηστα πράγματα
res gestae
τα πεπραγμένα
res judicata
δεδικασμένα
res publica
τα δημόσια πράγματα, η πολιτεία, τα δημόσια αγαθά
respice finem
σκέψου το αποτέλεσμα
requiem aeternam
ανάπαυσιν αιώνιον (αρχή νεκρώσιμου τροπαρίου)
rigor mortis
νεκρική ακαμψία
semper fidelis
πάντα πιστός (μότο και των US Marines)
sal Atticum
Αττικόν αλάτι (πνεύμα)
sancta simplicitas
ιερή απλότητα (αφέλεια)
sanctum sanctorum
άγιο των αγίων
se defendendo
εν αμύνη
semper idem
πάντα ο ίδιος (Κικέρων)
semper paratus
πάντα έτοιμος
sensu lato
με την ευρεία έννοια
sensu stricto
με τη στενή έννοια
sexus infirma
το αδύναμο φύλο
sic erat in fatis
έτσι ήταν μοιραίο
sic faciunt omnes
έτσι κάνουν όλοι
sic passim
έτσι παντού (βιβλιογραφικός όρος)
sic vita est
έτσι είναι η ζωή
sine die
χωρίς μέρα, μτφ., επ’ άπειρον
sine sole sileo
χωρίς ήλιο σωπαίνω (σε ηλιακά ρολόγια)
siste, viator
στάσου διαβάτη (επιγραφή σε ρωμαϊκούς τάφους)
sotto voce
με χαμηλή φωνή
status quo ante
η πρϋπάρχουσα κατάσταση
sub poena
υπό ποινή
sub rosa
κάτω από το τριαντάφυλλο, μτφ. μυστικά
sub secreto
μυστικά
summum bonum
το ύψιστο αγαθό
suo loco
στη [σωστή του] θέση
summum opus
το ύψιστο έργο
tempus fugit
ο χρόνος φεύγει
terra firma
στερεό έδαφος
terra nullius
γη κανενός, ακατοίκητο μέρος, no man's land
totis viribus
με όλη τη δύναμη
ubi supra
όπως ανωτέρω
ultra vires
εκτός δικαιοδοσίας
una voce
ομόφωνα
unum et idem
ένα και το αυτό
urbi et orbi
στην πόλη (Ρώμη) και στην Υφήλιο (στα έγγραφα του Πάπα)
vade in pace
ύπαγε εν ειρήνη (Ρωμαϊκός αποχαιρετισμός)
via media
η μέση οδός
virgo intacta
αγνή παρθένα
vis maior
ανωτέρα βία
viva voce
ζωηρή φωνή
vivat rex
ζήτω ο βασιλεύς
vocabula artis
τεχνικοί όροι
volens et potens
πρόθυμος και ικανός
volo, non valeo
θέλω, δεν μπορώ
vox populi

φωνή λαού

M-T-Cicero.jpg
Μάρκος Τύλλιος Κικέρων

Λατινικά Ρητά

Αγάπη και Έρωτας
Amantes amentes
μτφρ: οι ερωτευμένοι [είναι] τρελλοί
Τερέντιος, 185-159 π.Χ., Ρωμαίος κωμωδιογράφος
Si vis amari, ama.
μτφρ: αν θέλεις να σε αγαπούν, να αγαπάς
Σενέκας, 4 μ.Χ-65 μ.Χ., Ρωμαίος φιλόσοφος
Omnia vincit amor.
μτφρ: ο έρωτας νικάει τα πάντα.
Βιργίλιος, 70-19 π.Χ., Λατίνος ποιητής
Αλκοόλ
In vino veritas.
μτφρ: εν οίνω η αλήθεια.
Nemo saltat sobrius.
μτφρ: κανένας δεν χοροπηδάει (χορεύει) όντας νηφάλιος
Λόγια
Qui tacet consentit.
μτφρ: ο σιωπών συναινεί
Res, non verba.
μτφρέργαόχι λόγια
Quidquid latine dictum sit, altum videtur.
μτφρ: ό,τι λέγεται στα λατινικά φαίνεται βαθυστόχαστο
Addito salis grano.
μτφρ: προσθέτω και λίγο αλάτι
Πλίνιος ο Πρεσβύτερος, 23-79 μ.X., Ρωμαίος φυσιοδίφης
Cor ad cor loquitur.
μτφρ: η καρδιά μιλάει στην καρδιά
Ιερός Αυγουστίνος, 354-430, Άγιος
Verba volant, scripta manent.
μτφρ: τα λόγια πετούν, τα γραπτά μένουν
βασισμένο στο ομηρικό "έπεα πτερόεντα"
Φόβος
Timeo Danaos et dona ferrentes.
μτφρ: φοβού τους Δαναούς και δώρα φέροντας
Βιργίλιος, 70-19 π.Χ., Λατίνος ποιητής
Timendi causa est nescire.
μτφρ: η αιτία του φόβου είναι η άγνοια
Σενέκας, 4 μ.Χ-65 μ.Χ., Ρωμαίος φιλόσοφος
Hannibal ante portas.
μτφρ: ο Αννίβας προ των πυλών.
Ο φόβος των Ρωμαίων όταν ο Αννίβας πλησίαζε, περί το 217 π.Χ.
In cauda venenum.
μτφρ: στην ουρά είναι το δηλητήριο
(αντίστοιχο του "πίσω έχει η αχλάδα την ουρά")
Latet anguis in herba.
μτφρ: ένα φίδι κρύβεται στα χόρτα
Βιργίλιος, 70-19 π.Χ., Λατίνος ποιητής
Αρετές και Ελαττώματα
Nemo sine vitio est.
μτφρ: κανείς δεν υπάρχει χωρίς ελάττωμα
Σενέκας, 4 μ.Χ-65 μ.Χ., Ρωμαίος φιλόσοφος
Nihil est ab omni parte beatum.
μτφρ: τίποτε δεν είναι ευλογημένο σε όλα
Οράτιος, 65-8 π.Χ., Λατίνος ποιητής
Vultus est index animi.
μτφρ: το πρόσωπο είναι ο δείκτης της ψυχής
Fronti nulla fides.
μτφρ: καμιά εμπιστοσύνη στην εξωτερική όψη (στη βιτρίνα)
Ubi nihil vales, ibi nihil velis
μτφρ: όποιος δεν αξίζει τίποτα, δεν μπορεί να θέλει τίποτα
Arnold Geulincx, 1624-1669, Φλαμανδός φιλόσοφος
Ερωτήσεις
Non quis, sed quid.
μτφρ: όχι ποιος, αλλά τι
Quis, quid, ubi, quibus auxiliis, cur, quomodo, quando?
μτφρ: ποιος, τι, πού, με τι, γιατί, πώς, πότε
Μάρκος Φάβιος Κοϊντιλιανός, 35-96 μ.Χ., Ρωμαίος ρήτορας
Ηγεσία
Rex non potest peccare.
μτφρ: ο βασιλιάς δεν μπορεί να έχει άδικο
Oderint, dum metuant.
μτφρ: ας με μισούν, αρκεί να με φοβούνται
Καλιγούλας, Ρωμαίος αυτοκράτορας
αγαπημένη του φράση, που μάλλον ανήκει στον ποιητή Accius
De minimis non curat praetor.
μτφρ: ο πραίτωρ δεν ασχολείται με τα παράμικρα
Corruptio optimi pessima.
μτφρ: η διαφθορά των αρίστων είναι η χειρότερη
Nemo autem regere potest nisi qui et regi.
μτφρ: κανείς δεν μπορεί να διοικήσει, αν δεν είναι είναι δυνατόν να τον διοικήσουν
Σενέκας, 4 μ.Χ-65 μ.Χ., Ρωμαίος φιλόσοφος
Θάνατος
Memento mori.
μτφρ: θυμήσου το θάνατο
Ave Caesar, morituri te salutant.
μτφρ: Χαίρε Καίσαρ, οι μελλοθάνατοι σε χαιρετούν
Ο χαιρετισμός των μονομάχων πριν από τους αγώνες στις ρωμαϊκές αρένες.
Plaudite, amici, comedia finita est!
μτφρ: Χειροκροτήστε, φίλοι, η κωμωδία τελείωσε!
Αύγουστος, 63 π.Χ-14 μ.Χ., Ρωμαίος Αυτοκράτορας
Τα τελευταία λόγια του
Non omnis moriar.
μτφρ: δεν θα πεθάνω ολόκληρος [κάτι από μένα θα παραμείνει ζωντανό]
Οράτιος, 65-8 π.Χ., Λατίνος ποιητής
Omnia mors aequat.
μτφρ: ο θάνατος εξισώνει τα πάντα
Mors certa, hora incerta.
μτφρ: ο θάνατος είναι σίγουρος, η ώρα του δεν είναι σίγουρη
Mors ultima ratio.
μτφρ: ο θάνατος έχει τον τελευταίο λόγο
Nascentes morimur.
μτφρ: από τη στιγμή που γεννιόμαστε, [αρχίζουμε να] πεθαίνουμε
Ave atque vale.
μτφρ: χαίρε και αντίο
Κάτουλος, 84-54 π.Χ, Λατίνος ποιητής (ωδή 101)
Ματαιότητα
Sic transit gloria mundi.
μτφρ: έτσι περνάει η [μάταιη] δόξα σ’ αυτόν τον κόσμο
Et in Arcadia ego.
μτφρ: [ήμουν] και στην Αρκαδία εγώ
Επιγραφή σε τάφο σε πίνακα του Poussin
Ζωή & Ύπαρξη
Dum spiro spero.
μτφρόσο αναπνέω ελπίζω
Bis vivit qui bene vivit.
μτφρ: ζει δυο φορές αυτός που ζει καλά
Ubi bene, ibi patria.
μτφρ: όπου [αισθάνεσαι] καλά εκεί η πατρίδα σου
Dum vivimus vivamus.
μτφρ: όσο ζούμε, ας ζήσουμε
Cogito ergo sum.
μτφρ: σκέφτομαι, άρα υπάρχω
Καρτέσιος (Descartes), 1596-1650, Γάλλος φιλόσοφος
Το φιλοσοφικό αξίωμα του Καρτέσιου
Θέληση και Δύναμη
Citius, Altius, Fortius
μτφρ: πιο γρήγορα, πιο ψηλά, πιο δυνατά
Πιέρ ντε Κουμπερντέν, 1863-1937, Γάλλος αναβιωτής των Ολυμπιακών
Μότο των Ολυμπιακών αγώνων, εμπνευσμένο από το θυρεό του σχολείου του
Vincit qui se vincit.
μτφρ: κυριαρχεί αυτός που κυριαρχεί στον εαυτό του
Vires acquirit eundo.
μτφρ: αποκτάς δύναμη προχωρώντας
Βιργίλιος, 70-19 π.Χ., Λατίνος ποιητής
Nil desperandum!
μτφρ: ποτέ μην απελπίζεσαι
Οράτιος, 65-8 π.Χ., Λατίνος ποιητής
Libens-Volens-Potens
μτφρ: Έτοιμος, Πρόθυμος, Ικανός
Non omnia possumus omnes.
μτφρ: όλα δεν μπορούμε να τα κάνουμε όλοι
Οράτιος, 65-8 π.Χ., Λατίνος ποιητής
Dictum, factum.
μτφρ: με το που το είπαμε, έγινε.
Quinon proficit deficit.
μτφρ: όποιος δεν προχωρά, πάει προς τα πίσω
Aude sapere.
μτφρ: να τολμάς να γνωρίζεις
Aut viam inveniam aut faciam.
μτφρ: ή θα τον βρούμε το δρόμο ή θα τον φτιάξουμε
Αννίβας, 247 - 183 π.Χ., Καρχηδόνιος στρατηλάτης
προσπαθώντας να διασχίσει τις Άλπεις περί το 212 π.Χ.
Θρησκεία και Θεός
Fiat Lux.
μτφρ: Γενηθήτω φως
Γένεσις Α' (της Vulgata)
Ecce homo.
μτφρ: Ίδε ο άνθρωπος.
Φράση του Πιλάτου. Κατά Ιωάννην ΙΘ'
Vide et credere
μτφρδες και πίστεψε
Credo quia absurdum.
μτφρ: πιστεύω διότι είναι παράλογο
Τερτυλλιανός, 155-222 μ.Χ., Καρχηδόνιος θεολόγος
Noli me tangere.
μτφρ: μη μου άπτου
Λόγια του Ιησού
από τη Vulgata
Deus vult.
μτφρ: ο Θεός θέλει
Το σύνθημα στις μάχες της πρώτης σταυροφορίας
Cito fit quod dii volunt.
μτφρ:γρήγορα γίνεται αυτό που θέλουν οι θεοί
Γάιος Πετρώνιος, 1ος μ.Χ αιων, Ρωμαίος συγγραφέας
Non serviam!
μτφρ: Δεν θα [σε] υπηρετήσω
από τη Vulgata
Ο Διάβολος προς το Θεό
Vada retro me, Satana!
μτφρ: Ύπαγε οπίσω μου Σατανά
από τη Vulgata
Ora et labora.
μτφρ: να προσεύχεσαι και να εργάζεσαι
σύνθημα των Βενεδεκτίνων μοναχών
Cuius regio, eius religio
μτφρ: όποιου το βασίλειο, εκείνου η θρησκεία
Post tenebras lux.
μτφρ: μετά το σκοτάδι, φως
από τη Vulgata (βιβλίο Ιώβ).
Χρησιμοποιήθηκε και σαν σύνθημα των Καλβινιστών
Καλό και Κακό
Nemo malus felix.
μτφρ: κανένας κακός δεν είναι ευτυχισμένος
Γιουβενάλης, 1ος-2ος αιών μΧ, Ρωμαίος σατιρικός ποιητής
De malo, bonum.
μτφρ: από το κακό, καλό
Ne cede malis.
μτφρ: μην υποκύπτεις στο κακό (ή στην κακοτυχία)
Βιργίλιος, 70-19 π.Χ., Λατίνος ποιητής
Nota res mala, optima.
μτφρ: τα γνωστά κακά είναι τα πιο καλά
Quae nocent, saepe docent.
μτφρ: ό,τι πονάει, συχνά διδάσκει
Omne bonum trium.
μτφρ: όλα τα καλά πράγματα είναι τρία
Male parta male dilabuntur.
μτφρ: άσχημα χάνεται ό,τι άσχημα αποκτάται
Κικέρων, 106-43 π.Χ., Ρωμαίος ρήτορας και πολιτικός
Canis caninam non est.
μτφρ: ο σκύλος, σκύλο δεν τρώει
Αλήθεια και Ψέμα
Mundus vult decipi, ergo decipiatur.
μτφρ: ο κόσμος θέλει να εξαπατηθεί, άσ’ τον λοιπόν να εξαπατηθεί
Γάιος Πετρώνιος, 1ος μ.Χ αιών, Ρωμαίος συγγραφέας
Esse quam videri.
μτφρ: να είσαι παρά να φαίνεσαι
Κικέρων, 106-43 π.Χ., Ρωμαίος ρήτορας & πολιτικός
Veritas odit moras.
μτφρ: η αλήθεια απεχθάνεται την καθυστέρηση
Σενέκας, 4 μ.Χ-65 μ.Χ., Ρωμαίος φιλόσοφος
Λάθη
Errare humanum est.
μτφρ: το σφάλλειν ανθρώπινον.
Post hoc, ergo propter hoc.
μτφρ: κατόπιν αυτού, άρα εξαιτίας αυτού
Γνωστό και ως σφάλμα "post hoc"
Falsus in uno, falsus in toto.
μτφρ: λάθος σε ένα, λάθος σε όλα
Splendide mendax.
μτφρ: υπέροχα λάθος
Οράτιος, 65-8 π.Χ., Λατίνος ποιητής
Νίκη και Ήττα
Ubi concordia, ibi victoria.
μτφρ: όπου ενότητα, εκεί νίκη
Vincere est totum.
μτφρ: το να νικάς είναι το παν
Ad victor spolia.
μτφρ: στο νικητή τα λάφυρα
Vi Veri Veniversum Vivus Vici.
μτφρ: με τη δύναμη της αλήθειας, ζώντας, κατέκτησα το σύμπαν
από τον Φάουστ του Γκαίτε
Αναφέρθηκε και στην ταινία "V for Vendeta"
Vae victis.
μτφρ: Ουαί τοις ηττημένοις
Βρέννος, αρχηγός των Γαλατών, το 387 π.Χ.
ρίχνοντας το ξίφος του στη ζυγαριά των λύτρων που του πρόσφεραν οι Ρωμαίοι
Veni, vidi, vici.
μτφρ: Ήρθα, είδα, ενίκησα
Ιούλιος Καίσαρ, 101-14 π.Χ, Ρωμαίος στρατηγός και ύπατος
μήνυμα στη Σύγκλητο μετά τη νίκη του επί του βασιλιά του Πόντου, το 47 π.Χ.
Νόμοι και Δίκαιο
Nullum crimen, nulla poena sine lege.
μτφρ: Κανένα έγκλημα, καμιά ποινή χωρίς [ήδη ισχύοντα] νόμο.
Θεμελιώδες νομικό αξίωμα
Ratio legis est anima legis.
μτφρ: η αιτία του νόμου είναι η ψυχή του νόμου
Testis unus, testis nullus.
μτφρ: είς μάρτυς, ουδείς μάρτυς
Lex malla, lex nulla.
μτφρ: ο κακός νόμος,δεν είναι καθόλου νόμος
Θωμάς Ακινάτης
Dura lex, sed lex.
μτφρ: σκληρός νόμος, αλλά νόμος
Necessitas non habet legem.
μτφρ: η ανάγκη δεν ξέρει νόμο
Salus populi suprema lex.
μτφρ: η ευημερία του λαού είναι ο υπέρτατος νόμος
Κικέρων, 106-43 π.Χ., Ρωμαίος ρήτορας και πολιτικός
Abusus non tollit usum.
μτφρ:η κατάχρηση δεν καταργεί (απαξιώνει) τη χρήση
Summum jus, summa injuria.
μτφρ: υπέρτατη (υπερβολική) δικαιοσύνη, υπέρτατη αδικία
Audiatur et altera pars.
μτφρ: ακούστε και την άλλη πλευρά
Ne bis in idem.
μτφρ: όχι δύο φορές [έγκληση] για το ίδιο [αδίκημα]
Pacta sunt servanta.
μτφρ:οι συμφωνίες πρέπει να τηρούνται
Quod semper, quod ubique, quo ab omnibus.
μτφρ: ό,τι [υπήρχε] πάντα, ό,τι παντού, ό,τι από όλους
Legum servi sumus ut liberi esse possimus.
μτφρ: είμαστε σκλάβοι του νόμου για να μπορούμε να είμαστε ελεύθεροι.
Κικέρων, 106-43 π.Χ., Ρωμαίος ρήτορας & πολιτικός
Sol omnibus lucet.
μτφρ: ο ήλιος λάμπει για όλους.
Γάιος Πετρώνιος, 1ος μ.Χ αι., Ρωμαίος συγγραφέας
Fiat iustitia, et pereat mundus.
μτφρ: ας επικρατήσει η δικαιοσύνη, κι ας χαθεί ο κόσμος
Μόττο του αυτοκράτορα της Αγ. Ρωμ. Αυτοκρατορίας Φερδινάνδου Ι (1503-1564)
Πόλεμος και Ειρήνη
Si vis pacem para bellum.
μτφρ: αν θες ειρήνη, να ετοιμάζεσαι για πόλεμο
Ultima ratio regum.
μτφρ: το έσχατο επιχείρημα των βασιλέων
χαραγμένο στα κανόνια του Μ. Φρειδερίκου της Πρωσίας
Dulce bellum inexpertis.
μτφρ: γλυκύς φαίνεται ο πόλεμος σ' αυτούς που δεν έχουν πείρα (από πόλεμο)
Έρασμος, 1469-1536, Ολλανδός ουμανιστής
Nervus rerum [/belli], pecuniam.
μτφρ: η ψυχή των πραγμάτων (ή του πολέμου) είναι τα λεφτά
Κικέρων, 106-43 π.Χ., Ρωμαίος ρήτορας και πολιτικός
Inter arma silent leges.
μτφρ: ανάμεσα στα όπλα (δηλ. στον πόλεμο) οι νόμοι σιγούν
Delenda Carthago!
μτφρ: να καταστραφεί η Καρχηδών!
Κάτων ο πρεσβύτερος, 234-149 π.Χ., Ρωμαίος πολιτικός και συγγραφέας
Έκλεινε όλες τις ομιλίες του με αυτή την φράση.
Πολιτική και Εξουσία
Vox populi, vox dei.
μτφρ: φωνή λαού, φωνή Θεού
Sic semper tyrannis!
μτφρ: έτσι πάντα στους τυράννους!
μότο της Βιρτζίνια αλλά και η κραυγή του Μπουθ όταν πυροβόλησε τον Λίνκολν
Panem et circenses.
μτφρ: άρτον και θεάματα.
Γιουβενάλης, Ρωμαίος σατιρικός ποιητής
Divide ut regnes.
μτφρ: διαίρει και βασίλευε (ut=για να)
Ubi dubium ibi libertas.
μτφρ: όπου αμφισβήτηση, εκεί ελευθερία
Publilius Syrus, 1ος μ.Χ αιών, Ρωμαίος γνωμικογράφος
O Tite tute Tati tibi tanta tyranne tulisti!
μτφρ: Ω εσύ τύραννε, Titus Tatius, τόσα πράγματα έκανες για σένα
Ennius, 239-169 π.Χ., Ρωμαίος συγγραφέας
Λατινικός γλωσσοδέτης
Cedant arma togae.
μτφρ: ας υποκύψουν τα άρματα [οι στρατιωτικοί] στην τήβεννο [στην πολιτική εξουσία]
Κικέρων, 106-43 π.Χ., Ρωμαίος ρήτορας και πολιτικός
Novus ordo seclorum.
μτφρ: Νέα τάξη των αιώνων
Σφραγίδα των ΗΠΑ
Σιγουριά
Nihil est incertius volgo.
μτφρ: τίποτε δεν είναι πιο αβέβαιο από τον όχλο
Κικέρων, 106-43 π.Χ., Ρωμαίος ρήτορας και πολιτικός
Nullius in verba.
μτφρ: [μη βασίζεσαι] στα λόγια κανενός
Οράτιος, 65-8 π.Χ., Λατίνος ποιητής
Medio tutissimus ibis.
μτφρ: είναι ασφαλέστερο να προχωράς στη μέση [του δρόμου]
Οβίδιος, 43 π.Χ.-17 μ.Χ., Ρωμαίος ποιητής
Semper letteris mandate.
μτφρ: πάντα γραπτές οδηγίες
Mus uni non fidit antro.
μτφρ: το ποντίκι δεν βασίζεται σε μια τρύπα μόνο
Nil homini certum est.
μτφρ: τίποτε δεν είναι σίγουρο στον άνθρωπο
Οβίδιος, 43 π.Χ.-17 μ.Χ., Ρωμαίος ποιητής
Σχεδιασμός
Malum consilium quod mutari non potest.
μτφρ: είναι κακό σχέδιο αυτό που δεν μπορεί να αλλάξει
Publilius Syrus, 1ος μ.Χ αιών, Ρωμαίος γνωμικογράφος
Exitus acta probat.
μτφρ: ο σκοπός δικαιώνει την πράξη
Οβίδιος, 43 π.Χ.-17 μ.Χ., Ρωμαίος ποιητής
Espice, adspice, prospice.
μτφρ: εξέταζε το παρελθόν, εξέταζε το παρόν, εξέταζε το μέλλον
Gladiator in arena consilium capit.
μτφρ: ο μονομάχος κάνει το σχέδιό του μέσα στην αρένα
Σενέκας, 4 μ.Χ-65 μ.Χ., Ρωμαίος φιλόσοφος
Τέχνη
Ars longa, vita brevis.
μτφρ: η τέχνη μακρά, ο βίος βραχύς
Ιπποκράτης, 460-377 π.Χ., Πατέρας της ιατρικής
Sutor, ne supra crepidam.
μτφρ: παπουτσή, όχι πάνω από το σανδάλι
Απελλής, 4ος αιων π.Χ., Αρχαίος ζωγράφος
σε παπουτσή που κλήθηκε να συμβουλέψει για την εικόνα ενός σανδαλιού και θέλησε να κρίνει και το υπόλοιπο έργο
Finis coronat opus.
μτφρ: το τέλος στεφανώνει το έργο.
Nulla dies sine linea.
μτφρ: ούτε μέρα χωρίς γραμμή
Απελλής, Αρχαίος ζωγράφος
Τύχη και Πεπρωμένο
Alea jacta est.
μτφρ: ο κύβος ερίφθη.
Ιούλιος Καίσαρ, 101-14 π.Χ, Ρωμαίος στρατηγός και ύπατος
Το είπε όταν διέβη τον Ρουβίκωνα, αλλά ήταν παλιότερη ελληνική παροιμία
Fortuna vitrea est :tum cum splendet frangitu.
μτφρ: Η τύχη είναι γυαλί: εκεί που λάμπει, θρυμματίζεται
Publilius Syrus, 1ος μ.Χ αιών, Ρωμαίος γνωμικογράφος
Virtutis fortuna comes.
μτφρ: η καλή τύχη είναι σύντροφος της αρετής
Audaces fortuna iuvat.
μτφρ: η τύχη βοηθάει τους τολμηρούς
Βιργίλιος, 70-19 π.Χ., Λατίνος ποιητής
Fata viam invenient.
μτφρ: οι μοίρες θα βρουν το δρόμο
Βιργίλιος, 70-19 π.Χ., Λατίνος ποιητής
Nomen est omen.
μτφρ: το όνομα είναι σημάδι (αλλά και κατάρα;)
Αίτιο και Αποτέλεσμα
Causa latet, vis est notissima.
μτφρ: η αιτία είναι κρυμμένη, το αποτέλεσμα είναι εμφανέστατο
Οβίδιος, 43 π.Χ.-17 μ.Χ., Ρωμαίος ποιητής
Omnia causa fiunt.
μτφρ: όλα συμβαίνουν για κάποιο λόγο
Υγεία
Primum, non nocere.
μτφρ: πρώτα απ' όλα, μην προκαλέσεις κακό
Ιπποκράτης, 460-377 π.Χ., Πατέρας της ιατρικής
Mens sana in corpore sano.
μτφρ: νους υγιής εν σώματι υγιεί
Γιουβενάλης, Ρωμαίος σατιρικός ποιητής
Φύση
Natura non facit saltus.
μτφρ: η Φύση δεν κάνει άλματα
Natura nihil fit in frustra.
μτφρ: η Φύση δεν κάνει τίποτα χωρίς λογο
Natura est deus in rebus.
μτφρ: η Φύση είναι ο θεός στα πράγματα
Giordano Bruno, 1548-1600, Ιταλός μοναχός & φυσικός φιλόσοφος
Suave mare magno.
μτφρ: ευχάριστο να αγναντεύεις την αγριεμένη θάλασσα [από τη στεριά]
Λουκρήτιος, 98-55 π.Χ., Λατίνος ποιητής
Χρόνος
Carpe diem.
μτφρ: άρπαξε [και αξιοποίησε] τη μέρα
Οράτιος, 65-8 π.Χ., Λατίνος ποιητής
O tempora! Ο mores!
μτφρ: ω καιροί, ω ήθη!
Κικέρων, 106-43 π.Χ., Ρωμαίος ρήτορας και πολιτικός
Fugit inreparabile tempus.
μτφρ: ο χρόνος φεύγει ανεπιστρεπτί
Βιργίλιος, 70-19 π.Χ., Λατίνος ποιητής
Ad calendas Graecas.
μτφρ: στις ελληνικές καλένδες
Παροιμιακή φράση (που σημαίνει «ποτέ»)
In saecula saeculorum.
μτφρ: εις τον αιώνα των αιώνων.
Εκκλησιαστικό
Διάφορα
Tu quoque, fili!
μτφρ: και συ τέκνον![Βρούτε]
Ιούλιος Καίσαρ, 101-14 π.Χ, Ρωμαίος στρατηγός και ύπατος
Τα τελευταία λόγια του. Ειπώθηκαν στα Ελληνικά.
Fama volat.
μτφρ: η φήμη πετάει
Multum, non multa.
μτφρ: πολύ, όχι πολλά
Multa paucis.
μτφρ: πολλά με λίγα (λόγια ή μέσα)
Pecunia non olet.
μτφρ: το χρήμα δεν μυρίζει
Nihil sub sole novum.
μτφρ: τίποτε δεν είναι καινούργιο κάτω από τον ήλιο
Mutatis mutandis.
έννοια: τηρουμένων των αναλογιών
Fabas indulcet fames.
μτφρ: τα φασόλια τα γλυκαίνει η πείνα
Nemo dat quod non habet.
μτφρ: κανένας δεν δίνει αυτό που δεν έχει
Age quot agis.
μτφρ: κάνε αυτό που κάνεις [μην κάνεις πολλά πράγματα μαζί]
De gustibus non est disputandum.
μτφρ: τα γούστα δεν συζητιούνται
Semper idem.
μτφρ: πάντα το ίδιο
Κικέρων, 106-43 π.Χ., Ρωμαίος ρήτορας και πολιτικός
Ο Sancta simplicitas!
μτφρ: Ω ιερή απλότητα! ή Ω αγία αφέλεια!
Jan Hus, 1369-1415, Τσέχος θεολόγος & αιρετικός
Πεθαίνοντας στην πυρά, όταν είδε μια γριούλα να ρίχνει προσανάμματα στη φωτιά
Totus Tuus
μτφρ: όλος δικός Σου
Μότο του Πάπα Ιωάννη-Παύλου Β’
Minima maxima sunt
μτφρ: τα ελάχιστα είναι μέγιστα
ή: τα μικρά πράγματα είναι τα πιο σημαντικά
Usus est magister optimus.
μτφρ: η χρήση είναι ο καλύτερος δάσκαλος
In girum imus nocte et consumimur igni.
μτφρ: τριγυρνάμε [κρλκτ: κάνουμε κύκλο] τη νύχτα και μας κατακαίει η φωτιά
Μεσαιωνικό λατινικό παλίνδρομο επίγραμμα (καρκινική επιγραφή)
Γνωστό και ως «Διαβολικός στίχος». Ήταν και τίτλος ταινίας του Γκυ Ντεμπόρ (1960)




Quintus Horatius Flaccus.jpg

Οράτιος


  =============================================


 ΠΗΓΕΣ

Λατινική γλώσσα - Βικιπαίδεια


[PDF]Λατινικά
ebooks.edu.gr/courses/DSGL-C133/document/4e5e32efbh6o/.../4e691f0djpfl.pdf

Λατινικές Φράσεις - Γνωμικολογικόν




Δημοσίευση σχολίου