Δευτέρα, 8 Φεβρουαρίου 2016

EL GRECO


                                                   
                                    

EL GRECO !! Ο ΔΙΚΟΣ ΜΑΣ, Ο ΕΛΛΗΝΑΣ ΔΟΜΙΝΙΚΟΣ ΘΕΟΤΟΚΟΠΟΥΛΟΣ !!


Δομίνικος Θεοτοκόπουλος. Γεννήθηκε στο χωριό Φοδέλε στον Χάνδακα της Κρήτης (σημερινό Ηράκλειο). Η οικογένεια του ήταν αστική και ορθόδοξη. Ο πατέρας του ο Γιώργος, ήταν φοροσυλλέκτης στην  υπηρεσία της Δημοκρατίας της Βενετίας, όπου άνηκε τότε η Κρήτη. Ο αδελφός του Μανώλης που ήταν κατά 10 χρ. μεγαλύτερος του Δομίνικου, μόλις πέθανε ο πατέρας τους (1556), ακολούθησε το ίδιο επάγγελμα. Ο μεγάλος αδελφός  ήταν το στήριγμα της οικογένειας. Ο Δομίνικος  έζησε στη Κρήτη μέχρι τα 26 του χρόνια. Το 1567 φεύγει για την Βενετία όπου ήταν το κέντρο συνάντησης Ανατολικού και Δυτικού πολιτισμού. Ο Δομίνικος είχε ήδη αφομοιώσει την κουλτούρα και την γλώσσα της από τα παιδικά του χρόνια στο νησί.


 
Έργο του Μιχαήλ Δαμασκηνού


Τότε στη Κρήτη υπήρχαν σχολεία βασικής και μέσης εκπαίδευσης και το ποσοστό των Κρητικών που ήξεραν να διαβάζουν και να γράφουν, ήταν πάνω απο το 30%!! Πράγμα, πολύ εξαιρετικό για την εποχή! Πολλοί από αυτούς, συνέχιζαν τη φοίτηση τους στα Πανεπιστήμια της Πάδοβας και της Βενετίας, και επέστρεφαν σαν γιατροί, δικηγόροι κτλ. 

Η μείξη της Κρητικής και της Βενετσιάνικης παράδοσης οδήγησε στην Κρητική Αναγέννηση! Εκείνη την εποχή, η τέχνη ανθούσε.  Υπήρχαν πάρα πολλά εργαστήρια,  κυρίως αγιογραφίας, όπου τα έργα τους πήγαιναν σε εύπορους ιδιώτες, εμπόρους, ευγενείς, κληρικούς. Είχε δημιουργηθεί και μια συντεχνία ονόματι «Σχολή (ή Αδελφότητα) του Αγ. Λουκά» όπου αριθμούσε πάνω από 150 καλλιτέχνες! Κάποιοι από αυτούς, ακολούθησαν το δρόμο της μεταβυζαντινής παράδοσης  της Κωνσταντινούπολης και οι άλλοι την βενετσιάνικη τεχνοτροπία που είχε γίνει γνωστή από ζωγράφους όπως ο Τιτσιάνο και ο Μπελίνι.  Τα  έργα  αυτών  των  ζωγράφων  είχαν  γίνει  γνωστά  στην  Κρήτη  από τα αντίγραφα, κυρίως σαν χαρακτικά, που βρισκόταν σε εκκλησίες και μοναστήρια,  αλλά  και σε επαύλεις πλουσίων ιδιωτών μαζί με έργα Φλαμανδών. Στους Κρητικούς ζωγράφους, ξεχώριζαν 2 τεχνοτροπίες: Maniera Greca και Maniera Latina,  με  αποτέλεσμα τόσο  καλό  είχαν μεγάλη φήμη σε όλη την Ελλάδα αλλά και στην Ευρώπη!


                     -------------------------------------------------------------------------


Γεώργιο Κλόντζα


Σε αυτό το κλίμα διαμορφώθηκε ο Δομίνικος αν και δεν ξέρουμε πού μαθήτευσε. Άλλοι λένε, βλέποντας τα πρώτα του έργα, ότι μαθήτευσε στον Μιχαήλ Δαμασκηνό, άλλοι στον Θεοφάνη και οι περισσότεροι στον Γεώργιο Κλόντζα. Όλοι τους ήταν κορυφαίοι εκπρόσωποι της μεταβυζαντινής κρητικής σχολής.


«Ο Ευαγγελιστής Λουκάς
ζωγραφίζει την Παναγία Βρεφοκρατούσα»

Ελ Γκρέκο


«Η κοίμηση της Θεοτόκου» Ελ Γκρέκο


                 --------------------------------------------------------------------------

                           
Κάποια έργα του Θεοτοκόπουλου από αυτή την εποχή είναι «Η κοίμηση της Θεοτόκου» που βρίσκεται στη Σύρο, «Η προσκύνηση των μάγων» και «Ο Ευαγγελιστής Λουκάς ζωγραφίζει την Παναγία Βρεφοκρατούσα» (έργα που βρίσκονται στο Μουσείο Μπενάκη), «Τα πάθη του Χριστού». Το τελευταίο χάθηκε αλλά υπάρχουν έγραφα ότι ο Δομίνικος ζητούσε 70 δουκάτα για να το πουλήσει. Φοβερά υψηλή τιμή! Όλα τα έργα έχουν ζωγραφιστεί με τέμπερα πάνω σε ξύλο από το 1565- 16567 και συνδυάζουν δυτικά στοιχεία με τη βυζαντινή παράδοση.


 «Η προσκύνηση των μάγων» Θεοτοκόπουλος


Το έργο του «Η προσκύνηση των μάγων»:

 Έχει πλούσια χρώματα. Η Παναγία κάθεται στα σκαλοπάτια ενός Αναγεννησιακού κτηρίου, ενός κλασικού ναού, που είναι ερειπωμένος, αντί σε μια φάτνη.  Ο  ναός  συμβόλιζε  την αντίθεση με το νέο που φέρνει ο νεογέννητος Ιησούς. Η φωτεινότητα του  έργου  του δίνει έναν δυναμισμό στο σύνολο και φανερώνει την υιοθέτηση των Αναγεννησιακών προτύπων. Σίγουρα ο Δομίνικος έχει ήδη επηρεαστεί από τα έργα του Τιτσιάνο και του Παρμιτζανίνο. Έχει αξία να  συγκρίνουμε αυτό το έργο του με την «Κοίμηση της Παναγίας» που προηγείται χρονικά όπου η σύνθεση ακολουθεί τα βυζαντινά πρότυπα από τη μια, αλλά με μιαν αυστηρότητα.  Εδώ  υπάρχουν  στοιχεία   της Ιταλικής Αναγέννησης, όπως τη στάση του Χριστού, τις χειρονομίες όλων των μορφών κτλ.


 «Τρίπτυχο της Μόντενα» - (1567-1569) Δ. Θεοτοκόπουλος, τέμπερα σε ξύλο, 0,37 Χ 0,60


Το πρώτο δείγμα που έχουμε από τον Θεοτοκόπουλο ως μιας κάποιας στροφής προς τον βενετσιάνικο μανιερισμό είναι το «Τρίπτυχο της Μοντένα» - (1567-1569). Βρίσκεται στην Πινακοθήκη του Εστέ στην Μόντενα και έχει την υπογραφή του ως «χειρ Δομηνίχου». Ο Δομίνικος είναι εμπνευσμένος από τις ξυλογραφίες Ιταλών και Φλαμανδών ζωγράφων, και φαίνεται καθαρά το ενδιαφέρον του για την προοπτική των δυτικών προτύπων. Υπάρχει μεγάλη ελευθερία στο σχέδιο, με έντονα χρώματα και οι φωτισμοί του τονίζουν κάθε χειρονομία και κάθε πτυχή των ρούχων. Το πιθανότερο είναι να το ζωγράφισε στην Βενετία, αρχές του 1567. Οι πινελιές του είναι μικρές και κοφτές και ενισχύουν την άποψη ότι είχε ήδη επαφές με τα εργαστήρια του Τιτσιάνο, Τιντορέτο, Βερονέζε, Μπασάνο.

Ο Δομίνικος είχε ήδη παντρευτεί στην Κρήτη.  Αλλά  στην  Βενετία  λέγεται  ότι  δεν  την  πήρε  μαζί  του  την  γυναίκα  του  για  οικονομικούς  λόγους.  Ασπάστηκε  τον  καθολικισμό για να μπορέσει να εργαστεί στην Ιταλία και να αποφύγει τους διωγμούς της Ιεράς Εξέτασης. Εν τω μεταξύ, λόγω της αλλαγής στο δόγμα της θρησκείας του, μπορεί ο γάμος του να ακυρώθηκε γιατί Κρητικοπούλα γυναίκα του δεν αναφέρεται  πουθενά σαν μέρος της ζωής του στην δύση.
Εκείνη την εποχή, συνηθιζόταν οι κρητικοί ζωγράφοι να πηγαίνουν στην Ιταλία για ενημέρωση σε σχέση με τα της τέχνης αλλά και για αναζήτηση νέων αγοραστών. Μάλιστα, στοιχεία της εποχής δείχνουν πως το 1550, πάνω από 4.000 καλλιτέχνες ζούσαν στη Βενετία, από διάφορες χώρες. Φοβερό νούμερο!

 Έργο του  Τιτσιάνο, δασκάλου του Γκρέκο


 Ανάλογο έργο από τον Θεοτοκόπουλο


Για να καλύψει τα έξοδα του ταξιδιού του όταν  έφευγε   από  την  Κρήτη, ο Θεοτοκόπουλος, έβαλε σε δημοπρασία το έργο του «Τα πάθη του Χριστού». Ξέρουμε  ότι  για το ταξίδι του είχε φροντίσει ο μεγάλος του αδελφός, ο Μανούσος, και πως ο Δομίνικος είχε γίνει ήδη δεκτός από το πιο φημισμένο εργαστήρι της Βενετίας, πριν καν  πάει εκεί.  Γίνεται λοιπόν μαθητής του Τιτσιάνο. Μάλιστα, υπάρχει μια επιστολή του Τιτσιάνο στο βασιλιά Φίλιππο Β΄ της  Ισπανίας που τον αναφέρει σαν  «κάποιον νέο αξιόλογο μαθητή»- (2/12/1567).

Στα 26 του χρόνια να ζωγραφίζει και με maniera greca και με maniera latina. Είναι άψογος γνώστης της αρχαίας ελληνικής γλώσσας, είναι γνώστης των λατινικών και των ιταλικών και έχει ανθρωπιστική παιδεία.

 «Ο Μυστικός Δείπνος» Τιντορέττο


Από αυτή την περίοδο έχουμε από τον Ελ Γκρέκο μόνο 10 έργα. Όλα είναι λατρευτικού χαρακτήρα και μικρά σε μέγεθος: Όπως «Ο Μυστικός Δείπνος»- (ελαιογραφίας σε ξύλο, 51 Χ 0,43).Έργο με εικονογραφικές ομοιότητες των Μυστικών Δείπνων του Τιντορέτο το 1547 στην εκκλησία του Σαν Μαρκούολα και στην εκκλησία του Αγ. Φιλίππου. 
Άλλα έργα του είναι «Ο Αγ. Φραγκίσκος δέχεται τα στίγματα», «Ο επιτάφιος θρήνος»- (τέμπερα και λάδι σε ξύλο, 0,51 Χ 0,43) όπου σε αυτό το έργο, κάποιες μορφές (όπως του άνδρα με τον ροζ χιτώνα και τα άσπρα μαλλιά και γένια) προέρχονται από τον Τιτσιάνο και οι φωτισμοί του προέρχονται από τον Τιντορέτο. Είναι πια πασιφανές πως ο Δομίνικος έχει απομακρυνθεί από τα βυζαντινά πρότυπα. Το ενδιαφέρον του πια είναι στην απόδοση του φωτός και η δυτική προοπτική. Ο μεγαλύτερος δεξιοτέχνης στο χειρισμό του φωτός, που κάνει τις μορφές να λούζονται από το φως ήταν ο Τιτσιάνο. Ο Ελ Γκρέκο ως  φαίνεται μαγευόταν από τα έργα του,  καθώς  και από τις φωτοσκιάσεις του Τιντορέτο, τις θρησκευτικές σκηνές του Γιάκοπο Μπασάνο αλλά και τα έργα των Φλαμανδών που δίνουν έμφαση στην λεπτομέρεια.
Ο Θεοτοκόπουλος γίνεται  γνωστός με το όνομα Ελ Γκρέκο μια και ήταν δύσκολο να προφέρουν το επίθετο του.
Το  1570 θα πάει στη Ρώμη για νέες ευκαιρίες  στην  τέχνη  του.  Γνωρίζεται  με ένα πρόσωπο που ξέρει πολύ καλά τους καλλιτεχνικούς κύκλους της Ρώμης. Είναι ο πρεσβευτής Giovanni Soranzo. Τον βοηθάει και ο Κροατικής καταγωγής μικρογράφος Τζούλιο Κλόβιο που  είναι προστατευόμενος του μεγάλου καρδινάλιου Αλεσάντρο Φαρνέζε.  Με επιστολή του ζητά από τον καρδινάλιο  να το φιλοξενήσει για λίγο στο μέγαρο του τονίζοντας του πως ο Ελ Γκρέκο είναι «ξεχωριστός στη ζωγραφική» και ένα πορτρέτο που είχε ζωγραφίσει, είχε εντυπωσιάσει όλους τους ζωγράφους. Ο Κλόβιο, έγραψε την πιο ξεχωριστή επιστολή για τον Δομίνικο, επιμένοντας στη θητεία του δίπλα στον Τιτσιάνο και την ικανότητα του στα πορτρέτα. Και τα 2 θα δελέαζαν τον καρδινάλιο. Ο Φαρνέζε, εκτός από τη δύναμη του μέσω της θέσης του, είχε όλη του την οικογένεια σε θέσεις κλειδιά σε όλη την Ιταλία και είχε αμύθητη περιουσία και τα χρήματα τα σπαταλούσε. Μόνο ο ρουχισμός του κόστιζε 100.000 σκούδα!!!  Αυτό  και  αν  είναι  σε  αντίθεση  με  το  παράδειγμα  της  ζωής  του  Χριστού  τον  οποίο  υπηρετούσε,  αλλά  Εκείνος  δεν  είχε  "που  την  κεφαλή  κλίναι".

«Προσωπογραφία του Τζούλιο Κλόβιο»- Ελ Γκρέκο
(ελαιογραφία σε μουσαμά, 0,58 Χ 0,86)


Αυτό ήταν! Η επιστολή του Κλόβιο βρήκε αντίκρισμα! Ας αναφέρουμε ένα μέρος αυτής της επιστολής: «Έφθασε στη Ρώμη ένας νεαρός από το Χάνδακα, μαθητής του Τιτσιάνο, ο οποίος κατά τη γνώμη μου, είναι ξεχωριστός στη ζωγραφική, μεταξύ άλλων φιλοτέχνησε μια αυτοπροσωπογραφία που εντυπωσίασε όλους τους ζωγράφους της Ρώμης. Θα επιθυμούσα να τον θέσετε υπό την προστασία της εκλαμπρότητας και μακαριότητας σας, χωρίς άλλα έξοδα, εκτός από τη διατροφή του και ένα δωμάτιο στο Παλάτσο Φαρνέζε για λίγο καιρό, μέχρι να τακτοποιηθεί καλύτερα».


 A Lady in a Fur Wrap, 1577 - 1580  Ελ Γκρέκο


The Adoration of the Shepherds (detail) , 1612 - 1614


«Άποψη του όρους Σινά» Θεοτοκόπουλος


Ο Θεοτοκόπουλος βρέθηκε στο καλλιτεχνικό περιβάλλον που επιθυμούσε. Εκείνη την εποχή ζωγραφίζει την «Προσωπογραφία του Τζούλιο Κλόβιο». Επίσης ζωγραφίζει το «Άποψη του όρους Σινά» που σήμερα βρίσκεται στο Μουσείου του Ηρακλείου της Κρήτης.
Στη Ρώμη, και με την προστασία του Καρδινάλιου, ο Δομίνικος έχει την ευκαιρία να δει όλα τα κειμήλια, τα αρχαία και τις συλλογές έργων τέχνης. Ένα έργο που τον επηρέασε ( όπως και τον Μικελάντζελο- ) ήταν το άγαλμα του Λαοκόοντα.  Γλυπτό που χρονολογείται από τον 1ο αι. π.Χ.  και ανακαλύφθηκε στη Ρώμη  το 1506. Αυτό το γλυπτό θα τον εμπνεύσει σε πολλές συνθέσεις του. Από  τους  καλλιτεχνικούς κύκλους της εποχής ανταγωνιζόταν τη μνήμη του Μικελάντζελο   που έδινε μεγάλη σημασία στο σκίτσο,  ενώ  ο  Ελ  Γκρέκο  εστίαζε  περισσότερο  το χρώμα και το φως. 

"Λαοκόων" Ελ Γκρέκο 


Εδώ αξίζει να σταθούμε σε ένα γεγονός που έγραψε ο γιατρός και συγγραφέας πραγματείας σχετικά με τα καλλιτεχνικά, ονόματι Giulio Marcini: Κάποια μέρα του 1620, ο Ελ Γκρέκο βρισκόταν στην εκκλησία της Καπέλα Σιξτίνα μπροστά την Δευτέρα Παρουσία του Μικελάντζελο. Τότε όλοι συζητούσαν συνεχώς αν ήταν άσεμνες οι γυμνές μορφές.  Ο Θεοτοκόπουλος ήταν τόσο  αρνητικός για αυτό το έργο, που πρότεινε να καταστρέψουν εντελώς το έργο (αντί να «βρακώσουν» τις μορφές όπως συζητιόταν)  και  να  κάνει  ο  ίδιος  δικό  του  έργο  στην  θέση  αυτή! Ήταν σίγουρος ότι αυτός θα έκανε το καλύτερο. Η γνώμη του Δομίνικου για τον Μικελάντζελο ήταν: «Ήταν καλός άνθρωπος, αλλά δεν ήξερε να ζωγραφίζει»!  Αναγνώριζε  μόνον   ένα  είδος  ζωγραφικής, την  δική  του.  Δεν  μπορούσε  να  δει  πως  η  ζωγραφική  του  Μικελάντζελο  μπορούσε  να  είναι  εξίσου  καλή,  όπως  και  διαφορετική!  Αυτό  δεν  άρεσε  στον καρδινάλιο και έτσι ο Γκρέκο το 1572 θα εγγραφεί στην Ακαδημία του Αγ. Λουκά της Ρώμης ως μικρογράφος (pittore a carte). Αυτό για να διασφαλίσει την ιδιότητα του ως καλλιτέχνη, αν έχανε τον προστάτη του. Μέχρι τότε δεν χρειαζόταν αυτή την ασφάλιση. Και έπραξε σωστά. Στο παλάτι του καρδινάλιου Φαρνέζε έμεινε συνολικά 2 χρόνια,  ως στις 6 Ιουλίου 1572. Όλη αυτή τη περίοδο στο παλάτι του Καρδινάλιου ο Θεοτοκόπουλος προσπαθούσε να συμφιλιωθεί με τον Μανιερισμό της Ρώμης που επικρατούσε και να ισορροπήσει ανάμεσα στις αρμονικές συνθέσεις του Ραφαήλ και στις γεμάτο δυναμισμό μορφές του Μικελάντζελο.
Αφού έχασε τον προστάτη του, δεν είναι πια τόσο αγαπητός στους ανάλογους κύκλους. Δυσφορούσε ο προστάτης του; Δυσφορούσαν και οι υπόλοιποι.  Όπως  ακριβώς  γίνεται  και  σήμερα. Άνθρωποι με κύρος που δυσφορούσαν με τον Ελ Γκρέκο ήταν ο βιογράφος των καλλιτεχνών Βαζάρι, όπου άνηκε στο κύκλο του Καρδινάλιου. Επίσης ο αρχιτέκτονας, λόγιος και δοκιμιογράφος Πιέτρο Λιγκόριο που χαρακτηρίζει τον Γκρέκο ως  «ηλίθιο ξένο». Και  όλα  αυτά,  περισσότερο  γιατί  δεν  ήταν  ποια  αγαπητός  στον  Καρδινάλιο!

Προς το τέλος του 1572, ο Θεοτοκόπουλος ανοίγει το δικό του εργαστήρι με κάποιους βοηθούς. Δυο εξ’ αυτών είναι ο Φραντσέσκο Πρεβόστε που παρέμεινε συνεργάτης του ως το τέλος και ο Μπονάστρι ντε Λουτσιάνο. Ο Ελ Γκρέκο ζωγραφίζει πολλά έργα.

Κοντά στον Καρδινάλιο, ο Γκρέκο ζωγράφισε το «Η εκδίωξη των εμπόρων από τον ναό» και μάλιστα σε 6 εκδοχές όσο ήταν στην Ιταλία και σε άλλες 4 όντας στην Ισπανία. (Το είδαμε προηγούμενα εδώ σε σχέση με του Τιτσιάνο.) Είναι έργο μικρών διαστάσεων. 0,65 Χ 0,83 και είναι ελαιογραφία πάνω σε ξύλο. Σήμερα αυτό το έργο βρίσκεται στη Εθν. Πινακοθήκη της Ουάσιγκτον. Σε αυτό το έργο του (1571) χρησιμοποιεί βενετσιάνικα και ιταλικά πρότυπα. Έχει ενδιαφέρον σε μιαν άλλη εκδοχή του ίδιου έργου, που βρίσκεται στο Ινστιτούτο Τεχνών στη Μινεάπολις, στα δεξιά του έργου και σε πρώτο πλάνο, υπάρχουν 4 προσωπογραφίες με τους Τιτσιάνο, Μικελάντζελο, Τζούλιο Κλόβιο και Ραφαήλ σαν φόρος τιμής μια που ήταν όλοι τους πηγή έμπνευσης του. Επίσης, αυτοί οι τέσσερις ήταν αυτοί που  όπως  λέγεται  «ελευθέρωσαν τη τέχνη από κάθε είδους υπερβολή και νόθευση».

 «Ευαγγελισμός» 1576 Ελ Γκρέκο


 «Αγόρι που ανάβει κερί»- (El soplon)
(λάδι σε μουσάμα, 0,61 Χ 0,59) Ελ Γκρέκο


Στα αγαπημένα θέματα του Ελ Γκρέκο όσο ήταν στη Ρώμη είναι και το «Αγόρι που ανάβει κερί»- (El soplon)- (λάδι σε μουσάμα, 0,61 Χ 0,59) που το έχει κάνει σε πολλές εκδοχές. Έργο που θυμίζει Λύτρα, Γύζη και Ιακωβίδη. Θα το ζωγραφίζει και όταν πήγε στην Ισπανία αρκετές φορές. Η αξία  του έργου έγκειται στην επιλογή του Γκρέκο μιας καθημερινής σκηνής που την βάζει σαν θέμα για έργο τέχνης. Είναι μια ηθογραφική σκηνή  που  ως  τότε  δεν  συνηθιζόταν. Αδιανόητο.  Και έτσι  το  προόριζε  μόνο για προσωπική του χρήση!! Αυτό το έργο ξεχωρίζει σαν «ανάδειξη σε αυτόνομο πίνακα μιας μελέτης φωτισμού».

Το 1575 στην Ρώμη, και ύστερα από 1 χρόνο και στην Βενετία, έχουμε επιδημία πανώλης. Ίσως  ήταν η αιτία ή η αφορμή λόγω της εντονότατης εχθρότητας από πολλούς κύκλους διανοουμένων, και ο Δομίνικος εγκαταλείπει την Ιταλία.

Οκτώβρη του 1576, ο Θεοτοκόπουλος βρίσκεται στην Ισπανία. Στη Μαδρίτη επιδιώκει να εργαστεί την αυλή του βασιλιά Φιλίππου ‘Β και στη κατασκευή του Εσκοριάλ. Ο βασιλιάς τον αντιμετωπίζει με ψυχρότητα και ο Θεοτοκόπουλος μένει στο περιθώριο της καλλιτεχνικής ζωής. Φεύγει απογοητευμένος από τη Μαδρίτη και εγκαθίσταται στο Τολέδο. Εκεί θα παραμείνει μέχρι να πεθάνει το 1614, δηλ. 37 χρ. μετά. Το έργο του εκεί θα ανθίσει! Είναι αυτός που θα εγκαινιάσει τον «Χρυσό Αιώνα» της πόλης, δίνοντας τη σκυτάλη στον Βελάσκεθ και πολύ αργότερα στον Ριβέρα και άλλους. Το Τολέδο ήταν σημαντικό πολιτισμικό κέντρο τότε, αλλά δεν είχε τόση δύναμη για να τον  αναδείξει σε κάτι το ξεχωριστό. Οι καλλιτέχνες εξασφάλιζαν παραγγελίες από  τα  πολλά μοναστήρια που υπήρχαν.  Ο Γκρέκο γνωρίστηκε με τους παπάδες και τους μοναχούς και χάρη στη τέχνη του που ήταν ασυναγώνιστη σε σχέση με τους άλλους ζωγράφους, ανέλαβε μεγαλόπνοα έργα. Από τις πρώτες παραγγελίες του ήταν συνθέσεις για 3 ρέταμπλ της εκκλησίας του Αγ. Δομένικου του Παλαιού. Υπογράφει συμβόλαιο για αυτό στις 8/8/1577  και  για  έξι  μήνες  θα έπαιρνε 1.500 δουκάτα.  Όμως  πήρε  μόνον  1.000 δουκάτα, προς  χάρη   του  προστάτη του Ντον Ντιέγκο ντε Καστίλλα.

 «Ο διαμερισμός των ιματίων
 του Χριστού»  ελαιογραφία
 σε μουσαμά, 2,85 Χ 1,73


Το 1577 και 1579, ζωγραφίζει στον καθεδρικό ναό του Τολέδο το «Ο διαμερισμός των ιματίων του Χριστού»). Η μορφή του Χριστού που κοιτά τον ουρανό είναι εξιδανικευμένη και απομονωμένη ψυχολογικά από το πλήθος. Οι παραγγελιοδότες του διαμαρτύρονταν για την μορφή της Παναγίας που τοποθετήθηκε πάρα πολύ χαμηλά στο κάτω μέρος του πίνακα, αλλά και για το πλήθος που βρίσκεται πιο ψηλά από το Χριστό. Όλα  όμως  είχαν   την  καλλιτεχνική  τους  εξήγηση  και συνέβαλαν  στην  δυναμική  του  έργου.  Και  το  έργο είχε μεγάλη επιτυχία. Ο πίνακας αυτός μετατρέπει τον Ελ Γκρέκο από αγιογράφο, στο μεγαλύτερο ζωγράφο του ευρωπαϊκού μανιερισμού. Αμείφτηκε 350 δουκάτα  στις 8/12/1581. Έπειτα, αναλαμβάνει τη διακόσμηση της Αγ. Τράπεζας στον ίδιο χώρο. Πληρώθηκε 535 δουκάτα.

«Προσκύνηση του ονόματος του Ιησού»
(Αλληγορία της Ιερής Συμμαχίας) Ελ Γκρέκο


11 Ιουνίου 1587, φθάνει στο Τολέδο ο βασιλιάς της Ισπανίας Φίλιππος ΄Β με την οικογένεια του. Βλέπει τα έργα του Δομίνικου και ζητά να τον συναντήσει. Του αναθέτει να ζωγραφίσει  το έργο «Προσκύνηση του ονόματος του Ιησού» (Αλληγορία της Ιερής Συμμαχίας)- ελαιογραφία σε μουσαμά, 1,40 Χ 1,10. Αφορά τη στρατιωτική συμμαχία το 1571 Ισπανίας, Βενετίας και Πάπα έναντι των τούρκων (Σουλεϊμάν ο μεγαλοπρεπής) και τη νίκη τους στη ναυμαχία της Ναυπάκτου. Ο βασιλιάς ενθουσιάζεται και του αναθέτει «Το μαρτύριο του Αγ. Μαυρικίου» για την Αγ. Τράπεζα της εκκλησίας του Εσκοριάλ.

16/11/1582 το παραδίδει, έχοντας πάρει συνολικά 800 δουκάτα μέχρι το 1583.
Το έργο όμως δεν άρεσε στον Βασιλιά και το αντικατέστησε με έργο κάποιου άλλου ζωγράφου,  πληγώνοντας  τον  Ελ  Γκρέκο. Του συνέβη ότι ήθελε να κάνει και  αυτός  παλαιότερα  με το έργο του Μικελάντζελο στη καπέλα Σιξτίνα!! 

 Sts Peter and Paul, circa 16th-century  Ελ Γκρέκο


The Resurrection, c. 1595



 «Το μαρτύριο του Αγ. Μαυρικίου» 
Ελ Γκρέκο, 4,5 Χ 3μ


Η βιβλιοθήκη του Γκρέκο ήταν πλουσιότατη με ελληνικά, ισπανικά, ιταλικά βιβλία. Είχε έργα αρχαίων Ελλήνων συγγραφέων: Όμηρος, Ισοκράτης, Ιπποκράτης, Δημοσθένης, Ξενοφώντας, την Παλαιά και Καινή Διαθήκη, τους Μύθους του Αισώπου, τους Βίους του Πλούταρχου. Είχε επίσης πολιτικά και σατυρικά βιβλία. Από τους Ιταλούς συγγραφείς είχε τον Πετράρχη και τον Αριόστο. Είχε δοκίμια ζωγραφικής, φιλοσοφίας, ιατρικής και αρχιτεκτονικής. Πολυαγαπημένο του βιβλίο ήταν  το «10 βιβλία Αρχιτεκτονικής» του Βιρτούβιου, όπου όλα τα είχε γεμίσει με σημειώσεις του κάνοντας κριτική. Καταλαβαίνουμε ότι αυτά τα θέματα θα συζητούσε με τους φίλους του, όπως τον αγαπημένο του φίλο Αντόνιο ντε Κοραρούμπια που ήξερε άπταιστα ελληνικά και το φίλο του θεολόγο Χορτένσιο Φελίξ Παραβιτσίνο, που έμεινε φίλος του ως το τέλος.
Ο Θεοτοκόπουλος από αυτή τη περίοδο διατηρεί ερωτική σχέση με μια γυναίκα καλής οικογενείας την Jeronima de las Guevas και το 1578 αποκτούν ένα γιο που τον ονομάζουν Χορσέ Μανουέλ.

Παράλληλα με τα μεγάλα έργα, ζωγραφίζει πολλές προσωπογραφίες. Το ύφος του γίνεται πιο δυναμικό αλλά και πιο ρευστό, και αυτή θα είναι η ομορφιά των έργων του από εδώ και πέρα!
Η ζήτηση των έργων του, μέγιστη. Το εργαστήρι του λένε πως λειτουργεί σχεδόν σαν «βιομηχανία». Κάποια έργα αυτής της περιόδου είναι «Η Μαρία  Μαγδαληνή», «Αγ. Πέτρος», «Αγ. Παύλος», «Αγ. Φραγκίσκος», πολλές εκδοχές με την «Αγ. Βερονίκη με το Ιερό μανδήλιον», κτλ.  Ένα ξεχωριστό θέμα που είχε μεγάλη ζήτηση ήταν η «Σταύρωση». Έτσι έχουμε από τον Γκρέκο το «Ο εσταυρωμένος με 2 δωρητές»- (1580, ελαιογραφία σε μουσαμά, 2,60 Χ 1,78). Σήμερα το έργο βρίσκεται στο Μουσείο του Λούβρου, Παρίσι.  Οι προσωπογραφίες που ξεχωρίζουν τότε, είναι «Η προσωπογραφία του Ευπατρίδη οίκου του των Leiva», «Ο Ευπατρίδης με το χέρι στο στήθος» κτλ.

«Αγ. Πέτρος»


«Η Μαρία  Μαγδαληνή»


«Η ταφή του Κόμη Οργκάθ», Ελ Γκρέκο, 4,60 Χ 3,60

Το 1586 θα ζωγραφίσει για την εκκλησία του Αγ. Θωμά στο Τολέδο. Το θέμα «Η ταφή του Κόμη Οργκάθ». Το δούλεψε για 2 χρ. Αναπαριστά τη ταφή του Gonzalo Ruiz, που ήταν γνωστός ως κόμης του Οργκάθ, αν και δεν κατείχε τον τίτλο, και πέθανε το 1323. Ήταν μέγας ευεργέτης της εκκλησίας. Ο Γκρέκο ακολουθεί τις οδηγίες του παραγγελιοδότη του στο κάτω μέρος του έργου. Εκεί ζωγράφισε κάτω αριστερά ένα παιδάκι. Είναι ο γιος του. Στο μαντήλι του γράφει μια ημερομηνία- 1578. Ίσως είναι της γέννησης του. Όσο για τα υπόλοιπα πρόσωπα, είναι προσωπικότητες της εποχής, ζωγραφισμένες ρεαλιστικά. Αυτό δείχνει ότι ο Δομίνικος ήξερε καλά αυτό το κύκλο ανθρώπων. Στο πάνω μέρος της σύνθεσης βλέπουμε την κρίση της ψυχής του κόμη που την κρατά ο άγγελος. Όλο το πάνω κομμάτι μοιάζει με τη μέρα της κρίσης στη Δευτέρα Παρουσία. Οι κάτοικοι του Τολέδου, το λάτρεψαν αυτό το έργο! Ζωγραφικά, παρατηρούμε πως οι μορφές στο πάνω μέρος είναι πιο ρευστές, στο κάτω πιο στέρεες και αυτό είναι το εξαιρετικό, γιατί πρόκειται για 2 διαφορετικούς κόσμους: Της ύλης και του πνεύματος. Αν και το  έργο  είχε  επιτυχία, ο Γκρέκο πληρώθηκε με 1200 δουκάτα, αντί των 1600 που είχε συμφωνήσει, και έπειτα από δικαστική πράξη για εκτίμηση του έργου.


Ελ Γκρέκο


"Αγ. Ιωσήφ με Χριστό"


Όπως και να έχει, ο Γκρέκο ζει πλούσια. Ο Jose Martienez γράφει σχετικά, ήδη από το 1675: «Ο Γκρέκο εισήγαγε ένα ύφος τόσο ιδιόρρυθμο, που θα έφερνε σε αμηχανία κάθε γνώστη και κριτή που επιθυμούσε να το εξηγήσει.  Όταν έφθασε σε αυτή τη πόλη, τον συνόδευσε μεγάλη φήμη, σε βαθμό που όλοι να πιστεύουν πως δεν υπήρχαν στο κόσμο έργα πιο θαυμαστά από τα δικά του. Πραγματικά, μερικά έργα του είναι τόσο άξια σεβασμού, που χωρίς δυσκολία τον κατατάσσουν στους μεγάλους καλλιτέχνες.  Δεν ξέρουμε αν ποτέ ζωγράφιζε με προσυμφωνημένη τιμή, γιατί έλεγε πάντα πως δεν υπήρχε ποσό αντάξιο των πινάκων του.  Κέρδιζε πολλά δουκάτα, αλλά ξόδευε και πολλά για την καλοπέραση του. Συντηρούσε μάλιστα και έμμισθους μουσικούς, ώστε να απολαμβάνει καλύτερα τα γεύματα του.  Απολάμβανε πάντα την εκτίμηση του κόσμου. Ήταν επίσης διάσημος αρχιτέκτονας και πολύ καλός ομιλητής. Είχε λίγους μαθητές γιατί "κανείς δεν ήθελε να ακολουθήσει τους κανόνες του».

Η φήμη της πλούσιας ζωής του έφθασε μέχρι και στη γενέτειρα του στη Κρήτη, και στα αυτιά του αδελφού του Μανούσου, που ταξιδεύει στο Τολέδο το 1591 για να πάρει χρωστούμενα χρήματα, ήδη από τα χρόνια της Βενετίας. Ο Γκρέκο εκείνη τη περίοδο είχε  αναλάβει να διακοσμήσει την εκκλησία της Talavera la vieja. Ο Γκρέκο κάνει τη «Στέψη της Παναγίας», τον «Αγ. Ανδρέα», τον «Αγ. Ιωσήφ».

Από το 1592-1595 είναι μια περίοδος που τρέχει συνεχώς στα δικαστήρια για να πληρωθεί από κάποια έργα του.

17/12/1596 του ανατίθεται από την τέταρτη σύζυγο του βασιλιά Φιλίππου Β’, η εξ’ ολοκλήρου διακόσμηση ενός ρετάμπλ  για την Αγ. Τράπεζα μιας μονής των Αυγουστίνων. Το ολοκληρώνει τον Ιούλιο του 1600 και πληρώνεται σταδιακά με 2.000 δουκάτα. Εκεί ζωγράφισε «Ο Ευαγγελισμός», «Η βάπτιση του Χριστού», «Ανάσταση», «Πεντηκοστή», «Η στέψη της Παναγίας».

Ο Γκρέκο ζωγραφίζει όλο και λιγότερο ρεαλιστικά. Οι πινελιές του πια είναι ακόμα πιο ρευστές, οι μορφές πιο εξαϋλωμένες, πιο μακριές, πιο λεπτές, αποστεωμένες,  πιο δραματικές με λυρικότητα.   Έργα του αυτών των χρόνων είναι «Ο Αγ. Μαρτίνος και ο ζητιάνος», «Η Παναγία με το θείο βρέφος με την Αγ. Μαρτίνα και την Αγ. Αγνή», «Προσευχή στο κήπο της Γεσθημανή», «Ο Χριστός αίρων τον σταυρό» σε πολλές εκδοχές, «Ο Εσταυρωμένος», «Η Αγ. Βερονίκη», πολλοί άγιοι σε στάση προσευχής, «Η Αγ. Οικογένεια με την Αγ. Άννα», «Η Μετανοούσα Μαγδαληνή» κτλ. 

«Προσευχή στο κήπο της Γεσθημανή»


¨Μύθος" Ελ Γκρέκο


«Προσωπογραφία του ζωγράφου
 Χόρχε Μανουέλ Θεοτοκόπουλος»
ελαιογραφία σε μουσαμά, 0,81 Χ 0,56


Χαρακτηριστική επίσης η προσωπογραφία του γιατρού Rodrigo de la Fuente του Πράδο- (ελαιογραφία σε μουσαμά, 0,93 Χ 0,82). Ακόμη ασχολείται ιδιαίτερα με το θέμα του παιδιού που κρατάει ένα κερί, προσθέτοντας ένα πρόσωπο και μια μαϊμού. Το ζωγραφίζει σε πολλές εκδοχές και το ονομάζει σε όλες «Μύθος». Επίσης ζωγραφίζει συχνά τον γιό του που ήταν πια 20 χρ. Όπως το «Προσωπογραφία του ζωγράφου Χορσέ Μανουέλ Θεοτοκόπουλος». Το πρόσωπο του Μανουέλ ζωντανό, δείχνει την αγάπη του πατέρα του και ότι ο γιος κληρονομεί το επάγγελμα του. Οι δυο τους πια δουλεύανε μαζί.

Πατέρας και γιός αναλαμβάνουν την Αγ. Τράπεζα του νοσοκομείου De la Caridad του Ιγιέσκος. Διακόσμηση, γλυπτά, ζωγραφική. Ξεκινούν το 1592. Τελειώνουν το 1605. Με τα χρήματα, ξανά οι ίδιες διαμάχες. Τελικά δέχεται την χαμηλή, μη συμφωνημένη τιμή των 2.093 δουκάτων. Εδώ έχουμε τα έργα του «Παναγία του Ελέους», «Ευαγγελισμός», «Γέννηση», «Στέψη της Παναγίας», «Ο Αγ. Ιδελφόνσος» με τόσο εντυπωσιακά ενδύματα, όπως το πορτρέτο του Καρδινάλιου NinodeGuerara.  Τα έργα του πια, δένουν στο απόλυτο τον μυστικισμό της βυζαντινής (ανατολή) με τον δυναμικό μανιερισμό της Ισπανίας (δύση).


Ελ Γκρέκο "Τολέδο"


Ο Θεοτοκόπουλος λάτρεψε το Τολέδο. Ήταν αδύνατον να μη το ζωγραφίσει. Κάποιοι παρατηρούν πως το ζωγράφισε αρκετά «εξπρεσιονιστικά». Γύρω στο 1610-1614 ζωγραφίζει τον «Λαοκόων». Έργο που δεν ήθελε να πουλήσει, αλλά το είχε σπίτι του. (Ελαιογραφία σε μουσαμά, 1,37 Χ 1,72)Στο έργο διακρίνεται στο φόντο το Τολέδο.

Το 1604 γεννιέται ο εγγονός του, ο Γκαμπριέλ. Νονός του παιδιού γίνεται ο κυβερνήτης του Τολέδο που ήταν προσωπικός φίλος του Δομίνικου. Παρόλα αυτά, οι δίκες για  τα χρωστούμενα στον Γκρέκο συνεχίζονται. Από το 1606 αναθέτει σε άλλους να τον εκπροσωπήσουν στις δίκες. Εκείνη τη περίοδο μαθαίνει το δυσάρεστο νέο: «Η Παναγία του Ελέους» στο νοσοκομείο του Ιγιέσκος αντικαθίσταται, επειδή τη βρίσκουν ανάρμοστη! αν παρατηρήσουμε έργα του Δομίνικου, βλέπουμε πως κινούταν σε πολλά πάνω σε έργα του Μικελάντζελο που τα μετέφραζε σε δικές του εικόνες. Πχ. «Η εκδίωξη των εμπόρων από το ναό» με τα γυμνά που θυμίζουν Μικελάντζελο.
Χαρακτηριστικά έργα του Δομίνικου τέλη του 16ου και αρχές 17ου αιώνα ήταν τα Apostolados. Δηλ. πίνακες με έναν απόστολο στο καθένα, που φέρουν και από ένα χαρακτηριστικό τους σύμβολο.

Έπειτα ζωγραφίζει το 1613 για το μικρό παρεκκλήσι της Isabel de Oballe την «Ανάληψη της Παναγίας» και «Η επίσκεψη της Παναγιάς στην Ελισάβετ». Πάλι δικαστήρια για τα χρήματα! Και παράλληλα, άλλα δικαστήρια από το νοσοκομείο της Tavera.


«Το όραμα του Ιωάννη»


Η τελευταία μεγάλη δουλειά του ήταν  από το φίλο του και διαχειριστή του νοσοκομείου Pedro Salazar de Mondoza, η  «Βάφτιση του Χριστού»- (3,20 Χ 2,11), «Ευαγγελισμός», «Το όραμα του Ιωάννη»- Έργο αποκορύφωμα της εξπρεσιονιστικής γραφής! Όλο και πιο αφαιρετικά! Μα δεν πρόλαβε να  τελειώσει. Ο Δομίνικος Θεοτοκόπουλος, πεθαίνει το 1614 σε ηλικία 73 ετών.

Ήδη, από το 1612, ο γιος του Μανουέλ, μίσθωσε μια κρύπτη στην εκκλησία του Αγ. Δομίνικου του Αντίγκουο για να γίνει ο τάφος του πατέρα του και του ιδίου. Δεσμεύεται να κάνει την διακόσμηση. Πατέρας και γιος επιλέγουν το θέμα «Η προσκύνηση των ποιμένων»- (3,20 Χ 1,80, ελαιογραφία σε μουσαμά). Ήταν το αγαπημένο τους θέμα και ο Δομίνικος το είχε ζωγραφίσει άλλες 7 φορές. Σε αυτό το έργο ο Γκρέκο εργαζόταν μέχρι την μέρα του θανάτου του: 7 Απρίλη 1614.

Ο Θεοτοκόπουλος παρέμεινε ξεχασμένος. «Ανακαλύφθηκε» ξανά τον 19ο αιώνα. Μελέτες τον παρουσίαζαν ως εκκεντρικό, αλλά εκφραστή της ισπανικής ψυχής και προάγγελο του Βελάσκεθ. Έπειτα, ήρθε στο φως η συστατική επιστολή του Κλόβιο στο Καρδινάλιο Φαρνέζε. Έπειτα και  άλλες μελέτες που τον χαρακτηρίζουν «ζωγράφο με βυζαντινή καρδιά και ιταλική παιδεία».  Η φήμη του απλώνεται σε όλο τον κόσμο. Από το 1902 ακολουθούν μεγάλες εκθέσεις των έργων του και του αφιερώνονται βιβλία. Τα έργα του ήταν κάπου 800. Άλλες μελέτες λένε για 137 ιδιόχειρα, άλλες για 285. Τα υπόλοιπα, σαν έργα του εργαστηρίου του.

Ιστορικά, σε σχέση με τους καλλιτέχνες  που  έζησαν  γύρω από  την εποχή Δομίνικου, να πούμε  τα εξής: Το 1564 πέθανε ο Μιχαήλ Άγγελος. Ο Δομίνικος ήταν στη Κρήτη. Στη Βενετία θα πάει ύστερα από 3 χρ. Το 1567 πεθαίνει ο δάσκαλος του Τιτσιάνο και το 1610 ο Καραβάτζιο. Ενώ ο Θεοτοκόπουλος πέθανε 4 χρ. μετά.

Κάποια από τα έργα του







 

























































Να σημειώσουμε κάποιες κριτικές για τον Δομίνικο.

M.B. Cossio  Στο βιβλίο του «Ελ Γκρέκο» 1968 « Η Κρήτη του έδωσε ζωή.»
H. Dumont Στο βιβλίο του «Ελ Γκρέκο» 1951 «Ο Γκρέκο έδινε μεγαλύτερη σημασία στο χρώμα παρά στο σχέδιο. Σχεδίαζε κατευθείαν με το πινέλο.. Αιώνες μετά, τη τεχνική του θα ανακάλυπτε ο Σεζάν».
J. Lassaigne 1952  «Στον Γκρέκο.. οι μορφές υπακούουν μια εσωτερική εξέλιξη… υπακούουν  σε μια διαδικασία εξαγνισμού και εξαΰλωσης.  Σε κάποια τελευταία έργα του…. τα χρώματα συνενώνονται, γίνονται διάφανα, η ύλη έχει καταστραφεί».

Η βιογραφία  του  Ελ  Γκέκο  που  παρατίθεται  πιο  πάνω  στηρίζεται σε πολλά αναγνώσματα, διαφόρων πηγών. Ξεχωριστή όμως  δουλειά  ήταν η  βιογραφία του από τις εκδόσεις της εφημερίδας «Καθημερινή», από τη σειρά «Μεγάλοι Ζωγράφοι- Ελ Γκρέκο».


ΜΑΡΙΑ  ΟΥΖΟΥΝΟΓΛΟΥ  ΖΩΓΡΑΦΟΥ


     ===================================================



Δομήνικος Θεοτοκόπουλος

Ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος (1541 – 7 Απριλίου 1614), γνωστός επίσης με τo ισπανικό προσωνύμιο El Greco,δηλαδή Ο Έλληνας, ήταν Kρητικός ζωγράφος, γλύπτης και αρχιτέκτονας της Ισπανικής Αναγέννησης. Έζησε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του μακριά από την πατρίδα του, δημιουργώντας το κύριο σώμα του έργου του στην Ιταλία και στην Ισπανία. Εκπαιδεύτηκε αρχικά ως αγιογράφος στην Κρήτη, που αποτελούσε τότε τμήμα της ενετικής επικράτειας, και αργότερα ταξίδεψε στη Βενετία. Στην Ιταλία επηρεάστηκε από τους μεγαλύτερους δασκάλους της ιταλικής τέχνης, όπως τον Τιντορέττο και τον Τιτσιάνο, του οποίου υπήρξε μαθητής, υιοθετώντας στοιχεία από τον μανιερισμό. Το 1577 εγκαταστάθηκε στο Τολέδο, όπου έζησε μέχρι το τέλος της ζωής του και ολοκλήρωσε ορισμένα από τα πιο γνωστά έργα του.

Υφολογικά, η τεχνοτροπία του Ελ Γκρέκο θεωρείται έκφραση της Βενετικής Σχολής και του μανιερισμού όπως αυτός διαμορφώθηκε στο δεύτερο μισό του 16ου αιώνα. Παράλληλα χαρακτηρίζεται από προσωπικά στοιχεία, προϊόντα της τάσης του για πρωτοτυπία, τα οποία όμως δεν βρήκαν μιμητές στην εποχή του, γεγονός που δεν ευνόησε και τη συνέχειά τους. Η μπαρόκ τεχνοτροπία που εκτόπισε τον μανιερισμό, αλλά και τα αμέσως μεταγενέστερα καλλιτεχνικά ρεύματα που δεν αντιμετώπισαν ευμενώς το ύφος του, είχαν ως αποτέλεσμα να αγνοηθεί το έργο του Γκρέκο τους επόμενους αιώνες. Στη διάρκεια του 20ού αιώνα, αναγνωρίστηκε ως πρόδρομος της μοντέρνας τέχνης που αξιοποίησε στοιχεία της Ανατολικής και Δυτικής παράδοσης, και το έργο του επανεκτιμήθηκε, διατηρώντας μέχρι σήμερα δεσπόζουσα θέση ανάμεσα στους μείζονες ζωγράφους όλων των εποχών.


 

Η Κοίμηση της Παναγίας των Ψαριανών, περ. 1567, τέμπερα σε ξύλο, 61,4x45 εκ., Ερμούπολη, Εκκλησία της Κοίμησης της Παναγίας.

Βιογραφία

Νεανικά χρόνια

Ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος γεννήθηκε πιθανότατα το 1541 στον Χάνδακα, το σημερινό Ηράκλειο της Κρήτης, την εποχή της Βενετοκρατίας. Η ημερομηνία γέννησης του προκύπτει όχι από κάποιο επίσημο έγγραφο της εποχής αλλά με βάση μία ιδιόχειρη σημείωση του, σύμφωνα με την οποία το 1606 ήταν 65 ετών. Ο πατέρας του, Γεώργιος Θεοτοκόπουλος, ήταν φοροσυλλέκτης και έμπορος. Για τη μητέρα του δεν διαθέτουμε πληροφορίες, ενώ άγνωστη παραμένει και η ταυτότητα μίας ενδεχόμενης πρώτης, Ελληνίδας συζύγου του. Είχε έναν μεγαλύτερο αδελφό, τον Μανούσο Θεοτοκόπουλο (1531-1604), ο οποίος ακολούθησε το επάγγελμα του πατέρα τους .

Ο Θεοτοκόπουλος εκπαιδεύτηκε ως αγιογράφος, γεγονός που πιστοποιείται από ένα δημόσιο έγγραφο του 1563, ενώ θα πρέπει να μελέτησε από νεαρή ηλικία την αρχαία ελληνική και κλασική γραμματεία, κρίνοντας από την πλούσια βιβλιοθήκη που κληροδότησε μετά το θάνατό του, ο υιός του.To όνομα του πρώτου δασκάλου του δεν είναι γνωστό, αν και το όνομα του Ιωάννη Γριπιώτη (1516-1569) έχει προταθεί. Στην Κρήτη, που από το 1211 αποτελούσε μέρος της ενετικής επικράτειας, οι ζωγράφοι και οι αγιογράφοι συνδύαζαν το βυζαντινό ιδίωμα με τις Δυτικές επιρροές, φιλοτεχνώντας φορητές κυρίως εικόνες και διαμορφώνοντας τη λεγόμενη Κρητική Σχολή. Στο Χάνδακα εργάζονταν κατά το 16ο αιώνα περίπου διακόσιοι ζωγράφοι, οργανωμένοι σε συντεχνίες σύμφωνα με τα ιταλικά πρότυπα. Ο Θεοτοκόπουλος εξοικειώθηκε από νωρίς με έργα καλλιτεχνών της Αναγέννησης που κυκλοφορούσαν στη βενετοκρατούμενη Κρήτη και από το 1563 εξασκούσε επίσημα το επάγγελμα του ζωγράφου. Η πληροφορία αυτή εκμαιεύεται από μία αναφορά στο όνομά του σε επίσημο έγγραφο της εποχής, στην οποία περιγράφεται ως δάσκαλος(maestro Domenigo). Μία από τις πρώτες πληροφορίες που διαθέτουμε για κάποιο έργο του προέρχεται επίσης από άλλο έγγραφο του 1566, σύμφωνα με το οποίο δόθηκε στον Θεοτοκόπουλο άδεια για να πουλήσει με λαχνό μία εικόνα που εκτιμήθηκε στα 70 δουκάτα, ποσό ιδιαίτερα σημαντικό για την εποχή και ειδικότερα για έναν νέο καλλιτέχνη.

Με δεδομένο πως στην εποχή του συνυπήρχαν στην Κρήτη Ορθόδοξοι και Καθολικοί, παραμένει αμφιλεγόμενο σε ποιο από τα δόγματα αυτά ανήκε η οικογένειά του. Θεωρείται πιθανότερο πως ήταν ορθόδοξη, εκδοχή που στηρίζεται σε μελέτες αρχειακών και νομικών εγγράφων, σύμφωνα με τις οποίες ένας θείος του ήταν ορθόδοξος ιερέας, ενώ το όνομα τού Δομήνικου Θεοτοκόπουλου δεν καταγράφεται στα αρχεία των βαφτίσεων της Καθολικής Εκκλησίας στην Κρήτη. Διαφορετικές πηγές κάνουν επίσης λόγο για πιθανή καταγωγή του από καθολική οικογένεια. Ορισμένοι μελετητές εκτιμούν πως ο Θεοτοκόπουλος ασπάστηκε αργότερα το καθολικό δόγμα, λαμβάνοντας υπόψη τη διαθήκη του, στην οποία ανέφερε πως υπήρξε «πιστός Καθολικός». Η διαθήκη αυτή έχει αμφισβητηθεί, συνυπολογίζοντας την υποχρέωση του να τη συντάξει σύμφωνα με τις επιταγές της Ιεράς Εξέτασης.

Ιταλία

Με δεδομένο πως η Κρήτη ανήκε στην επικράτεια της Δημοκρατίας της Βενετίας, ήταν φυσιολογική η εγκατάστασή του στη Βενετία για τη συνέχιση των σπουδών του. Η ακριβής χρονολογία άφιξής του δεν είναι γνωστή, ωστόσο εκτιμάται πως εγκατέλειψε την Κρήτη το 1567. Έζησε στη Βενετία περίπου μέχρι το 1570 επιχειρώντας να ακολουθήσει τα πρότυπα των καλλιτεχνών που κυριαρχούσαν στη καλλιτεχνική ζωή της πόλης, μεταξύ αυτών ο Τιτσιάνο και ο Τιντορέττο. Την ίδια περίοδο υιοθέτησε την τεχνική της ελαιογραφίας, ζωγραφίζοντας πλέον σε μουσαμά και εγκαταλείποντας το ξύλο. Ένα από τα έργα που αποτυπώνουν τη μετάβαση του Θεοτοκόπουλου από το Βυζαντινό στο Δυτικό ιδίωμα είναι το Τρίπτυχο της Μοντένα (π. 1560-1565), το οποίο περιλαμβάνει στοιχεία εμφανώς εμπνευσμένα από τα πρότυπα που κυριαρχούσαν στην Ιταλία, συνυφασμένα με θέματα επηρεασμένα από την ελληνορωμαϊκή αρχαιότητα.

Το 1570 βρέθηκε στη Ρώμη, γεγονός που μας αποκαλύπτεται από σχετική επιστολή του ζωγράφου Τζούλιο Κλόβιο, μέσα από την οποία συστήνει τον Θεοτoκόπουλο στον προστάτη του, καρδινάλιο Αλεσάντρο Φαρνέζε, περιγράφοντάς τον ως έναν «νεαρό από τον Χάνδακα, μαθητή του Τιτσιάνο» και «σπάνιο ταλέντο στη ζωγραφική». Πιθανά προκειμένου να ανταποδώσει την εξυπηρέτηση, ο Ελ Γκρέκο δημιούργησε μία ημίσωμη προσωπογραφία του Κλόβιο, η οποία αποτελεί και την παλαιότερη προσωπογραφία του που διασώζεται μέχρι σήμερα. Στη Ρώμη, ο Θεοτοκόπουλος, όπως και άλλοι διακεκριμένοι ζωγράφοι, ήρθε αντιμέτωπος με τον σκληρό ανταγωνισμό που επικρατούσε την εποχή εκείνη, την ίδια στιγμή που δέσποζε η παρουσία του Τιτσιάνο και εξακολουθούσε να ασκεί επίδραση το έργο του Μιχαήλ Άγγελου, έξι χρόνια μετά το θάνατό του. Η σχέση τού Γκρέκο με το έργο του τελευταίου παραμένει αμφιλεγόμενη. Σύμφωνα με μία ανεκδοτολογική αναφορά που δεν επιβεβαιώνεται, πρότεινε στον πάπα Πίο Ε' να φιλοτεχνήσει πάνω στην Δευτέρα Παρουσία του Μιχαήλ Άγγελου, έργο με το οποίο είχε διακοσμήσει την Καπέλα Σιξτίνα. Όταν αργότερα του ζητήθηκε να εκφέρει την άποψή του για τον Μιχαήλ Άγγελο, ο Θεοτοκόπουλος απάντησε πως τον θεωρούσε έναν καλό άνθρωπο, ο οποίος όμως δεν γνώριζε να ζωγραφίζει. Ο Φρανθίσκο Πατσέκο επίσης αναφέρει δυσμενή σχόλια του Γκρέκο για τον Μιχαήλ Άγγελο, κατά τη διάρκεια συνάντησής τους στο Τολέδο, λίγο πριν το θάνατο του. Από την άλλη πλευρά, η επίδραση που του άσκησε θεωρείται δεδομένη. Οι προσωπογραφίες των Τιτσιάνο, Μιχαήλ Άγγελου, Κλόβιο και Ραφαήλ που φιλοτέχνησε στο έργο Η εκδίωξη των εμπόρων, έχουν ερμηνευτεί ως επιθυμία του να αποδώσει ένα φόρο τιμής σε αυτούς, αναγνωρίζοντας με τον τρόπο αυτό την αξία τους. Φαίνεται ωστόσο πως ο Γκρέκο έδειξε μεγαλύτερο ενδιαφέρον στο δυναμισμό του Κορέτζιο και την κομψότητα των έργων του Παρμιτζανίνο.

Στο Παλάτσο Φαρνέζε γνώρισε τον ουμανιστή βιβλιοθηκάριο του Φαρνέζε, Φούλβιο Ορσίνι, ο οποίος υπήρξε υποστηρικτής του Γκρέκο και στη συλλογή του βρέθηκαν αργότερα επτά έργα του. Δουλεύοντας στην υπηρεσία του Αλεσάντρο Φαρνέζε, δεν είχε σημαντικές ευκαιρίες να αναδείξει το ταλέντο του και ανέλαβε τελικά λίγες παραγγελίες. Το 1572 αποπέμφθηκε τελικά από το Παλάτσο Φαρνέζε, γεγονός που πιστοποιείται από μία επιστολή του Θεοτοκόπουλου, με ημερομηνία 6 Ιουλίου 1572, στην οποία διαμαρτύρεται για την άδικη εκδίωξή του από το παλάτι. Στις 18 Σεπτεμβρίου της ίδιας χρονιάς, κατέθεσε αίτηση για να γίνει μέλος της συντεχνίας ζωγράφων του Αγίου Λουκά, με το όνομα Domenico Greco, αποφασίζοντας προφανώς να ακολουθήσει σταδιοδρομία ανεξάρτητου και αυτόνομου καλλιτέχνη. Συνολικά, οι πίνακες που φιλοτέχνησε στην Ιταλία ακολούθησαν τα αναγεννησιακά πρότυπα του 16ου αιώνα στη Βενετία, ειδικότερα σε ότι αφορά την απόδοση του φωτός ή την έμφαση στο χρώμα, παραμερίζοντας το βυζαντινό ιδίωμα και υιοθετώντας μία διαφορετική τεχνική και στοιχεία του μανιερισμού.




Προσκύνηση των Μάγων, 1568, Museo Soumaya, Πόλη του Μεξικού



Το Μαρτύριο του Αγίου Μαυρίκιου(1580-82), λάδι σε μουσαμά, 448x301 εκ., Εσκοριάλ, Μοναστηριακή Εκκλησία Αγίου Λαυρεντίου.
Ο Άγιος Μαυρίκιος απεικονίζεται στον πίνακα δύο φορές, σε πρώτο πλάνο στραμμένος προς το θεατή και στο αριστερό άκρο του πίνακα, δίπλα από την αποκεφαλισμένη μορφή.

Ισπανία

Το Μαρτύριο του Αγίου Μαυρίκιου(1580-82), λάδι σε μουσαμά, 448x301 εκ., Εσκοριάλ, Μοναστηριακή Εκκλησία Αγίου Λαυρεντίου.

Ο Άγιος Μαυρίκιος απεικονίζεται στον πίνακα δύο φορές, σε πρώτο πλάνο στραμμένος προς το θεατή και στο αριστερό άκρο του πίνακα, δίπλα από την αποκεφαλισμένη μορφή.

Το 1577 καταγράφεται η παρουσία του Γκρέκο στην Ισπανία, χωρίς να διαθέτουμε πολλές πληροφορίες για τις δραστηριότητές του την περίοδο 1572-76 στην Ιταλία. Αρχικά εγκαταστάθηκε στη Μαδρίτη και αργότερα στο Τολέδο, πόλη που αποτελούσε τότε θρησκευτικό και πολιτικό κέντρο της Ισπανίας, με περίπου 62.000 κατοίκους το 1571. Εκεί δημιούργησε ορισμένα από τα πιο γνωστά έργα της ώριμης περιόδου του και γνώρισε την καθιέρωση. Στις πρώτες παραγγελίες που ανέλαβε ανήκαν τρία ρετάμπλ για την εκκλησία του Αγίου Δομήνικου και ο πίνακας Ο Διαμερισμός των Ιματίων του Χριστού (1577-79) που μεταφέρθηκε στο σκευοφυλάκιο του καθεδρικού ναού της πόλης. Συμμετείχε επίσης στο εικονογραφικό πρόγραμμα για το Ανάκτορο του Εσκοριάλ, το οποίο υπήρξε ενδεχομένως και ο κύριος λόγος για τον οποίο εγκαταστάθηκε στην Ισπανία, επιδιώκοντας να κερδίσει την εύνοια του βασιλιά. Ο Φίλιππος Β' της Ισπανίας επέλεξε αρχικά το ζωγράφο Χουάν Φερνάντες δε Ναβαρέτε να διακοσμήσει την εκκλησία του Αγίου Λαυρεντίου, ωστόσο μετά το θάνατό του, ανέθεσε το έργο στον Θεοτοκόπουλο. Εκείνος ολοκλήρωσε το έργο Το Μαρτύριο του Αγίου Μαυρίκιου (1580-82), το οποίο όμως δεν ικανοποίησε το βασιλιά, με αποτέλεσμα να μην τοποθετηθεί στην εκκλησία του Εσκοριάλ, πιθανώς γιατί δεν ήταν συμβατός με το πνεύμα που επιζητούσε ο ίδιος να κυριαρχεί. Το γεγονός πως δεν κατάφερε να αποτελέσει μέλος τής βασιλικής αυλής, οδήγησε τελικά στη σύσφιξη των σχέσεών του με την πόλη του Τολέδου. Ο Παραβιθίνο τόνισε τη στενή σχέση του με την ισπανική πόλη, σε ένα σονέτο που συνέθεσε το 1614 προς τιμή τού Θεοτοκόπουλου, όπου αναφέρει πως «ζωή πήρε από την Κρήτη και χρωστήρες, πιο ωραία πατρίδα βρήκε στο Τολέδο, απ' όπου ξεκινά την αιωνιότητα να κατακτήσει δια του θανάτου». Εκεί απέκτησε ένα γιο, τον Χόρχε Μανουέλ (Γεώργιος Εμμανουήλ), με την Χερόνιμα ντε λας Κουέβας (Doña Jerónima de Las Cuevas). Συνεργάστηκε με αρκετούς παραγγελιοδότες, όπως τον μοναχό και καθηγητή ρητορικής Ορτένσιο Φέλιξ Παραβιθίνιο (1580-1633), το νομομαθή Χερόνιμο δε Θεβάγιος (1562-1644) ή τον φίλο του και λόγιο της εποχής Αντόνιο δε Κοβαρούμπιας (1524-1602).

To 1586, ο ιερέας της ενορίας του Αγίου Θωμά, τού ανέθεσε την παραγγελία για τον πίνακα Η Ταφή του Κόμη Οργκάθ, που συνιστά μέχρι σήμερα ένα από τα δημοφιλέστερα έργα του. Στις σημαντικότερες παραγγελίες που ανέλαβε στο Τολέδο ανήκει επίσης ένα ρετάμπλ που φιλοτέχνησε για το Ίδρυμα της Doña María de Aragon στη Μαδρίτη, καθώς και η διακόσμηση του παρεκκλησίου του Αγίου Ιωσήφ (Capilla de San Jose), που προέβλεπε δύο θρησκευτικές συνθέσεις και δύο γλυπτά των Δαβίδ και Σολομώντα. Το εργαστήριο του γνώρισε μέγιστη ακμή κατά την περίοδο 1600-1607, ενώ συνεργάτης του υπήρξε από το 1597 και ο γιος του, το όνομα του οποίου αναφέρεται σε αρκετά έγγραφα της εποχής. Την περίοδο 1603-07, ο Χόρχε Μανουέλ ανέλαβε να φιλοτεχνήσει ορισμένα έργα που προορίζονταν για το νοσοκομείο Καριδάδ στο Ιγιέσκας, παραγγελία που οδήγησε τελικά σε μία οικονομική διαμάχη, καθώς οι παραγγελιοδότες δεν έμειναν ικανοποιημένοι από το αποτέλεσμα. Η τελευταία παραγγελία που ανέλαβε ο Θεοτοκόπουλος ήταν για το νοσοκομείο Ταβέρα του Τολέδου, για την οποία συνεργάστηκε με το γιο του. Πέθανε στις 7 Απριλίου του 1614, πριν ολοκληρώσει το έργο και αρχικά θάφτηκε στην εκκλησία του Αγίου Δομήνικου στο Τολέδο. Το 1619, ο γιος του μετέφερε το λείψανό του στην εκκλησία του Σαν Τορκουάτο, η οποία αργότερα κατεδαφίστηκε με αποτέλεσμα να χαθεί το φέρετρό του. Στην απογραφή που συνέταξε ο γιος του μετά το θάνατο τού Γκρέκο, αναφέρονταν 143 ολοκληρωμένοι πίνακες, 45 γύψινα ή πήλινα προπλάσματα, 150 σχέδια, 30 σχέδια για ρετάμπλ καθώς και 200 χαρακτικά έργα.


Τρίπτυχο της Μόντενα (κύρια όψη), περ. 1560-65, Τέμπερα σε ξύλο, 37 x 23,8 εκ. (μεσαίο φύλλο), 24 x 18 εκ. (πλάγια φύλλα), Μόντενα, Γκαλέρια Εστένσε.
Το τρίπτυχο περιείχε στην κύρια όψη τρεις σκηνές, τη Στέψη του χριστιανού ιππότη, την Προσκύνηση των ποιμένων και τη Βάπτιση του Χριστού. Στην πίσω όψη ο Γκρέκο φιλοτέχνησε μία Άποψη του Όρους Σινά (παραλλαγή χαρακτικού τού Giovanni Battista Fontana), τον Ευαγγελισμό και την Επίπληξη προς τον Αδάμ και την Εύα. Τα τοπία που ζωγράφισε πάνω στο ξύλο με φωτεινά χρώματα παραπέμπουν σε έργα των Βενετσιάνων Δασκάλων.

Έργο

Κρήτη και Ιταλία

Τρίπτυχο της Μόντενα (κύρια όψη), περ. 1560-65, Τέμπερα σε ξύλο, 37 x 23,8 εκ. (μεσαίο φύλλο), 24 x 18 εκ. (πλάγια φύλλα), Μόντενα, Γκαλέρια Εστένσε.

Το τρίπτυχο περιείχε στην κύρια όψη τρεις σκηνές, τη Στέψη του χριστιανού ιππότη, την Προσκύνηση των ποιμένων και τη Βάπτιση του Χριστού. Στην πίσω όψη ο Γκρέκο φιλοτέχνησε μία Άποψη του Όρους Σινά (παραλλαγή χαρακτικού τού Giovanni Battista Fontana), τονΕυαγγελισμό και την Επίπληξη προς τον Αδάμ και την Εύα. Τα τοπία που ζωγράφισε πάνω στο ξύλο με φωτεινά χρώματα παραπέμπουν σε έργα των Βενετσιάνων Δασκάλων.

Στην πρώιμη δημιουργική περίοδο του Γκρέκο ανήκουν τα έργα που φιλοτέχνησε στην Κρήτη και στη Βενετία, για πολλά από τα οποία είναι δύσκολο να καθοριστεί αν ολοκληρώθηκαν στον Χάνδακα ή στην ιταλική πόλη. Η Κοίμηση της Παναγίας (π. 1567, Εκκλησία της Παναγίας των Ψαριανών), που ανακαλύφθηκε το 1983 στη Σύρο έχοντας μεταφερθεί εκεί πιθανότατα από Ψαριανούς εποίκους μετά την καταστροφή των Ψαρών, αποτελεί το πρώτο σωζόμενο έργο του με την υπογραφή του. Μαζί με τη φορητή εικόνα Ο ευαγγελιστής Λουκάς ζωγραφίζοντας την Παναγία (1560-67, Μουσείο Μπενάκη), αποτελούν σημαντική πηγή πληροφοριών για την τεχνοτροπία του νεαρού Θεοτοκόπουλου. Η τεχνική και το ύφος των εικόνων διαπνέονται από μεταβυζαντινά στοιχεία, χωρίς όμως να απουσιάζουν και πρωτότυπα χαρακτηριστικά, όπως η υποτυπώδης απόδοση της τρίτης διάστασης ή του προοπτικού βάθους και τα έντονα χρώματα. Τα μοτίβα της δυτικής τέχνης είναι περισσότερο εμφανή σε άλλα έργα της ίδιας περιόδου, όπως στην Προσκύνηση των Μάγων (1565-67, Μουσείο Μπενάκη) και κυρίως στο Τρίπτυχο της Μόντενα (1560-65, Galleria Estense).

Στα τελευταία χρόνια παραμονής του στη Βενετία, ανήκει ο πίνακας Θεραπεία του Τυφλού (περ. 1565, Πινακοθήκη Δρέσδης), έργο που χαρακτηρίζεται από την επίδραση του Τιντορέττο, ως προς τη διάταξη των μορφών αλλά και την απόδοση των κτιρίων που φαίνονται στο βάθος. Σε άλλα έργα, όπως ο Μυστικός Δείπνος (περ. 1568, Εθνική Πινακοθήκη Μπολόνιας) είναι εμφανής η διάθεσή του να αναπαραστήσει με φυσικό τρόπο την κίνηση των σωμάτων και τη θέση τους στο χώρο.

Την περίοδο της παραμονής του στη Ρώμη, ο Γκρέκο εξασφάλισε την αναγνώρισή του κυρίως μέσα από το είδος της προσωπογραφίας, στο οποίο ξεχωρίζουν τα πορτρέτα που φιλοτέχνησε για τον Τζούλιο Κλόβιο (Μουσείο Καποντιμόντε, Νάπολη) και τον στρατιωτικό Βιτσέντζο Αναστάζι (Συλλογή Frick, Νέα Υόρκη). Ο πρώτος απεικονίζεται σε μία ημίσωμη σύνθεση, ενώ ο δεύτερος σε όρθια στάση, ντυμένος με την πανοπλία του, σε μία σύνθεση που προαναγγέλλει τα μεταγενέστερα έργα του Βελάσκεθ. Παράλληλα, ο Γκρέκο στράφηκε σε πιο φιλόδοξες συνθέσεις, με χαρακτηριστικό δείγμα την Εκδίωξη των εμπόρων από το ναό (1570-75, Ινστιτούτο Καλών Τεχνών Μινεάπολης). Πιθανότατα την ίδια περίοδο χρονολογείται και το έργο El soplón (Αγόρι που ανάβει κερί, π. 1570, Μουσείο Καποντιμόντε), που διακρίνεται για το πρωτότυπο θέμα του, το οποίο υπήρξε μάλλον ασυνήθιστο την εποχή εκείνη. Πιθανότατα, ο Θεοτοκόπουλος εμπνεύστηκε το έργο διαβάζοντας μία αναφορά στη Φυσική Ιστορία τού Πλίνιου, σύμφωνα με την οποία ο ζωγράφος Αντίφιλος είχε επεξεργαστεί το ίδιο θέμα.

Τολέδο

 
 

El Espolio – Ο διαμερισμός των ιματίων του Χριστού, 1577-9, λάδι σε μουσαμά, 285 x 173 εκ., Τολέδο, Καθεδρικός Ναός.

Λεπτομέρεια από τον πίνακα Αγ. Ανδρέας και Αγ. Φραγκίσκος (1595, λάδι σε μουσαμά, Μουσείο Πράδο, Μαδρίτη), στην οποία φαίνεται η υπογραφή του ζωγράφου.


Ταφή του κόμη του Οργάθ (1586-88), Λάδι σε μουσαμά, 480x360 εκ., Τολέδο, Άγιος Θωμάς.
O πίνακας περιλαμβάνει δύο διακριτές περιοχές. Στο κάτω μέρος της σύνθεσης απεικονίζεται η κηδεία του κόμη, ενώ στο άνω μέρος, που συμβολίζει τον παράδεισο, η ψυχή του μεταφέρεται από έναν άγγελο, έχοντας πάρει τη μορφή ενός παιδιού. Σύμφωνα με ένα θρύλο, τη στιγμή της ταφής τού κόμη εμφανίστηκαν ως εκ θαύματος ο Άγιος Στέφανος και ο Άγιος Αυγουστίνος. Έχει υποστηριχθεί πως ορισμένες μορφές του πίνακα απεικονίζουν επιφανείς προσωπικότητες του Τολέδου. Ειδικότερα, μία από τις μορφές στη δεξιά πλευρά του πίνακα ταυτίζεται με τον Αντόνιο δε Κοβαρούμπιας, συγκρίνοντας με την προσωπογραφία του, την οποία φιλοτέχνησε ο Γκρέκο το 1600.


Μετά την άφιξή του στο Τολέδο, οι πρώτες παραγγελίες που ανέλαβε αφορούσαν τρία ρετάμπλ για τη μοναστηριακή εκκλησία του Αγίου Δομήνικου του Παλαιού (Santo Domingo el Antiguo) και μία ελαιογραφία με θέμα τον διαμερισμό των ιματίων του Χριστού, γνωστή ως El Espolio, για τον καθεδρικό ναό της πόλης. Τα ρετάμπλ υπήρξαν παραγγελία του Ισπανού αρχιδιάκου του καθεδρικού ναού τού Τολέδου, Διέγο δε Καστίγια, ο οποίος ανήκε στον κύκλο γνωριμιών τού Φαρνέζε. Για την εκκλησία του Αγίου Δομήνικου, ο Γκρέκο φιλοτέχνησε την Ανάληψη της Παναγίας (π. 1577, Ινστιτούτο Καλών Τεχνών, Σικάγο), έργο που πλαισιωνόταν από τις απεικονίσεις του Αγίου Ιωάννη του Βαπτιστή (1577-79, Santo Domingo el Antiguo), του Αγίου Ιωάννη του Ευαγγελιστή (1577-79, Santo Domingo el Antiguo), του Αγίου Βερνάρδου και του Αγίου Βενέδικτου. Το πρόγραμμα της εικονογράφησης περιλάμβανε ακόμα συνθέσεις με θέμα την Αγία Τριάδα (1577-79, Μουσείο Πράδο), την Προσκύνηση των Ποιμένων, τον Άγιο Ιερώνυμο, την Ανάληψη του Χριστού και τον Άγιο Ιλδεφόνσο. Η Ανάληψη της Παναγίας, που τοποθετήθηκε στο κεντρικό ρετάμπλ της αγίας τράπεζας, όπως και η Αγία Τριάδα, αναδεικνύουν την ικανότητα τού Γκρέκο να συνδυάζει στοιχεία από τον Τιτσιάνο και τον Μιχαήλ Άγγελο, παραδίδοντας τελικά μία πρωτότυπη σύνθεση. Εκτός από τα έργα ζωγραφικής, ανέλαβε επίσης το αρχιτεκτονικό σχέδιο των ρετάμπλ και άλλα διακοσμητικά στοιχεία τους.

O Διαμερισμός των ιματίων του Χριστού υπήρξε το δεύτερο σημαντικό έργο που φιλοτέχνησε στο Τολέδο, για το οποίο οι εκπρόσωποι του καθεδρικού ναού εξέφρασαν αντιρρήσεις ως προς το περιεχόμενο του, που οδήγησαν σε περαιτέρω οικονομική διαφωνία με τον Γκρέκο, σχετικά με την αμοιβή του. Έχοντας ήδη αποκτήσει αναγνώριση, φιλοτέχνησε τον πίνακα Το μαρτύριο του Αγίου Μαυρίκιου (1580-82), έργο που χαρακτηρίζεται από μία αλλαγή ύφους, ειδικότερα σε ότι αφορά τον περιορισμό των ρεαλιστικών στοιχείων και την έμφαση στην πνευματική διάσταση της σκηνής. Ο Άγιος Σεβαστιανός (1577-78, Μουσείο Καθεδρικού Ναού τής Παλένθια), φιλοτεχνήθηκε περίπου το 1577-8 και αποτέλεσε το πρώτο γυμνό σε φυσικό μέγεθος που ζωγράφισε, πιθανώς εμπνευσμένος από τον Λαοκόοντα, γλυπτική σύνθεση της Ελληνιστικής περιόδου, στο Βατικανό. Στα τελευταία χρόνια της ζωής του, ο Θεοτοκόπουλος φιλοτέχνησε ένα ομώνυμο έργο (Λαοκόων, 1610-14, Εθνική Πινακοθήκη Ουάσιγκτον), που αποτελεί τον μοναδικό πίνακά του με θέμα από τη μυθολογία. Στη διάρκεια της δεκαετίας του 1580, ο Γκρέκο υιοθέτησε συχνά υπερβολικά χαρακτηριστικά στα έργα του, προκειμένου να αποδώσει υπερφυσικά στοιχεία, απομακρυνόμενος από τα αναγεννησιακά πρότυπα. Η Ταφή του κόμη Οργκάθ (1586-88, Άγιος Θωμάς Τολέδου) μαρτυρά την τάση αυτή και αποτελεί ένα από τα πιο γνωστά έργα του Γκρέκο, κατά πολλούς το σπουδαιότερο, που εκφράζει με τον καλύτερο τρόπο την μανιεριστική μέθοδο που ακολουθούσε ο Γκρέκο. Στα τέλη του 16ου αιώνα και στις αρχές του 17ου, ανέλαβε πολυάριθμες παραγγελίες, με σημαντικότερες εκείνες για το Ίδρυμα της Doña María de Aragon στη Μαδρίτη (1596-1600) και τo παρεκκλήσιο του Αγίου Θωμά στο Τολέδο (1597-9). Σε αυτή την περίοδο ανήκει και ο πίνακας Έκσταση του Αγίου Φραγκίσκου που εντοπίστηκε για πρώτη φορά από Πολωνούς ειδικούς το 1974 και η αυθεντικότητά του επιβεβαιώθηκε το 2009. Εντάσσεται σε μία σειρά συνθέσεων με κεντρικό πρόσωπο τον Άγιο Φραγκίσκο σε διάφορες σκηνές και παραλλαγές, αρκετές από τις οποίες, ωστόσο, αποδόθηκαν στο εργαστήριο και σε μαθητές του.

O πίνακας περιλαμβάνει δύο διακριτές περιοχές. Στο κάτω μέρος της σύνθεσης απεικονίζεται η κηδεία του κόμη, ενώ στο άνω μέρος, που συμβολίζει τον παράδεισο, η ψυχή του μεταφέρεται από έναν άγγελο, έχοντας πάρει τη μορφή ενός παιδιού. Σύμφωνα με ένα θρύλο, τη στιγμή της ταφής τού κόμη εμφανίστηκαν ως εκ θαύματος ο Άγιος Στέφανος και ο Άγιος Αυγουστίνος. Έχει υποστηριχθεί πως ορισμένες μορφές του πίνακα απεικονίζουν επιφανείς προσωπικότητες του Τολέδου. Ειδικότερα, μία από τις μορφές στη δεξιά πλευρά του πίνακα ταυτίζεται με τον Αντόνιο δε Κοβαρούμπιας, συγκρίνοντας με την προσωπογραφία του, την οποία φιλοτέχνησε ο Γκρέκο το 1600.

Ο Θεοτοκόπουλος διακρίθηκε τόσο σε θρησκευτικές συνθέσεις όσο και σε προσωπογραφίες. Διασώζεται ένας μεγάλος αριθμός προσωπογραφιών του, προσωπικοτήτων κυρίως του στενού περιβάλλοντός του, όπως του λόγιου Αντόνιο δε Κοβαρούμπιας (π. 1600, Μουσείο του Λούβρου), του μοναχού Φέλιξ Ορτένθιο Παραβιθίνο (π. 1610, Μουσείο Καλών Τεχνών της Βοστόνης), του ιατρού Ροδρίγο δε λα Φουέντε (π. 1585, Πράδο) και του δημοτικού συμβούλου και νομομαθή Χερόνιμο δε Θεβάγιος (π. 1610, Πράδο). Σπανιότερα είναι τα πορτρέτα που φιλοτέχνησε για προσωπικότητες που κατείχαν δημόσια αξιώματα. Ανάμεσα σε αυτά ξεχωρίζει η Προσωπογραφία του Καρδινάλιου (π. 1600, Μητροπολιτικό Μουσείο Νέας Υόρκης), έργο για το οποίο ο Γκρέκο οδηγήθηκε ενώπιον της Ιεράς Εξέτασης, εξαιτίας της – ασυνήθιστης για την εποχή – επιλογής του να ζωγραφίσει τον ιερωμένο (πιθανότατα πρόκειται για τον Φερνάνδο Νίνιο δε Γκεβάρα) φορώντας γυαλιά. Ο Θεοτοκόπουλος είχε σημαντική συνεισφορά στην ισπανική προσωπογραφία, αποτελώντας πρότυπο για τον Ντιέγκο Βελάσκεθ.

Διασώζονται μόλις τρεις τοπιογραφίες του Γκρέκο, οι δύο από τις οποίες απεικονίζουν το Τολέδο. Ο πίνακας Άποψη του Τολέδου (1595-99, Μητροπολιτικό Μουσείο Νέας Υόρκης) φανερώνει την χαρακτηριστική τάση του να μην εστιάζει τόσο στην ακρίβεια της τοπιογραφίας όσο στη δραματοποίησή της. Ο Γκρέκο επέλεξε να απεικονίσει μόνο το ανατολικό τμήμα της πόλης, ενώ δεν δίστασε να τροποποιήσει τη θέση κτιρίων της, προκειμένου να ικανοποιήσει τις ανάγκες του στη σύνθεση. Το έργο Άποψη και χάρτης του Τολέδου (1610-14, Σπίτι και Μουσείο Γκρέκο) χαρακτηρίζεται επίσης ως μία περισσότερο συμβολική παρά πιστή απεικόνιση της ισπανικής πόλης. Σύμφωνα με μία επιγραφή που χάραξε ο ίδιος στον πίνακα, ζωγράφισε το νοσοκομείο του Αγίου Ιωάννη του Βαπτιστή πάνω σε ένα σύννεφο, σε πρώτο πλάνο, προκειμένου να φαίνεται καλύτερα.

 Κριτική θεώρηση

Μεταθανάτια φήμη

Κατά τη διάρκεια της ζωής του, το έργο του εκτιμήθηκε και προωθήθηκε περισσότερο από τους λόγιους, ουμανιστές και διανοούμενους και λιγότερο από το καλλιτεχνικό κατεστημένο. Αργότερα, αγνοήθηκε για μία περίοδο περίπου τετρακοσίων ετών. Δεν υπήρξαν μιμητές του, καθώς μόνο ο γιος του φρόντισε για την αναπαραγωγή ορισμένων από τις πιο γνωστές συνθέσεις του. Στη διάρκεια του 16ου και 17ου αιώνα, ο Γκρέκο τοποθετούνταν στην Ιταλική σχολή, έχοντας τη φήμη ενός ζωγράφου με τάσεις εκκεντρικότητας, στην προσπάθειά του να πρωτοτυπήσει, αλλά και με περιφρόνηση απέναντι στους καθιερωμένους κανόνες. Για αρκετούς ιστορικούς, η τέχνη του Γκρέκο συνδέθηκε με το πνεύμα της Αντιμεταρρύθμισης, θεώρηση που συγκρούεται ή συμπληρώνεται με άλλες ερμηνείες, κυρίως Ελλήνων μελετητών του, που τονίζουν τη σημασία των βυζαντινών στοιχείων στην τέχνη του. Άλλοι ερευνητές, με βάση τις γραπτές σημειώσεις του Γκρέκο, τονίζουν περισσότερο την εικόνα ενός ζωγράφου με φιλοσοφικές αναζητήσεις (συνδεόμενο ειδικότερα με τις νεοπλατωνικές ιδέες), αποκομμένος από τα θρησκευτικά ζητήματα της εποχής και απασχολούμενος κυρίως με αισθητικά προβλήματα, σε σχέση με την διερεύνηση και απόδοση του φυσικού κόσμου μέσα από τη ζωγραφική.

Η τέχνη του Θεοτοκόπουλου ήταν αρκετά προσωπική και αυτόνομη, έτσι ώστε να μην ευνοηθεί η «συνέχειά» της, ενώ καθοριστικό ρόλο σε αυτό διαδραμάτισε και η νέα μπαρόκ τεχνοτροπία που εκτόπισε τον μανιερισμό του 16ου αιώνα, με αποτέλεσμα το έργο του Γκρέκο να είναι ελάχιστα γνωστό κατά την περίοδο του μπαρόκ. Στη διάρκεια του 17ου αιώνα, υπό την άνθιση του κλασικισμού, και στις αρχές του 18ου, οι πίνακές του θεωρούνταν «υπερβολικοί» και «επιτηδευμένοι», ενώ η εκκεντρικότητά του συχνά ταυτίστηκε με ενδεχόμενη «παραφροσύνη». Αργότερα, κατά την περίοδο του ρομαντισμού, τα έργα του επανεξετάστηκαν. Για τον Γάλλο ποιητή Θεόφιλο Γκωτιέ – έναν από τους πρώτους που εξέφρασαν θαυμασμό για το ύστερο έργο του Γκρέκο – θεωρήθηκε πρόγονος του ρομαντικού κινήματος στην αναζήτηση του παράδοξου ή του ακραίου. Οι κριτικοί τέχνης Zacharie Astruc και Paul Lefort, συνέβαλαν επίσης στην προώθηση ενός νέου ενδιαφέροντος για τον Θεοτοκόπουλο, την ίδια στιγμή που Ισπανοί ζωγράφοι στο Παρίσι υιοθετούσαν την τεχνοτροπία του. Από τους πρωταγωνιστές αυτής της τάσης υπήρξε ο Ιγνάσιο Θουλοάγα (1870-1945), καλλιτέχνης βασκικής καταγωγής, ο οποίος αντέγραφε έργα του Γκρέκο που βρίσκονταν στο Πράδο.Στην Ισπανία, εκπρόσωποι του ιμπρεσιονισμού και του συμβολισμού, ανανέωσαν το ενδιαφέρον για το έργο τού Γκρέκο, το οποίο ερμήνευσαν ως προδρομικό εκείνου τού Βελάσκεθ.

Το 1908 ολοκληρώθηκε ο πρώτος αναλυτικός κατάλογος έργων του, από τον Ισπανό ιστορικό τέχνης Manuel Bartolomé Cossío. Με την άνθιση του εξπρεσιονισμού κατά τις αρχές του 20ού αιώνα, το έργο του Γκρέκο θεωρήθηκε προδρομικό τού ρεύματος αυτού και σταδιακά επανεξετάστηκε αποκτώντας τελικά την εξέχουσα θέση που διατηρεί ως σήμερα στην ιστορία της τέχνης. Ο ιστορικός και κριτικός τέχνης Ιούλιος Μάγιερ-Γκρέφε, κατέγραψε τις εντυπώσεις του από το έργο τού Γκρέκο, κατά την επίσκεψή του στην Ισπανία το 1909, αναγνωρίζοντας σε αυτό μοντέρνα στοιχεία.Την ίδια αντίληψη εξέφρασε και ο κριτικός Roger Fry, θεωρώντας τον Γκρέκο «όχι μόνο μοντέρνο, αλλά αρκετά βήματα μπροστά». Στις αρχές του 20ου αιώνα, υποστηρίχθηκε πως το ύφος που χαρακτηρίζει τα έργα της ύστερης περιόδου του ήταν αποτέλεσμα αστιγματισμού από τον οποίο έπασχε, άποψη που είναι μάλλον εσφαλμένη.

Επίδραση στον 20ό αιώνα


Η Πέμπτη Σφραγίδα της Αποκαλύψεως (1608-14, λάδι σε μουσαμά, 222,3 x 193 εκ., Νέα Υόρκη, Μητροπολιτικό Μουσείο.
Ο Γκρέκο δεν πρόλαβε να ολοκληρώσει τον πίνακα, που προοριζόταν για το νοσοκομείο Ταβέρα. Μοτίβα του έργου χρησιμοποιήθηκαν αργότερα από τον Πικάσο για τον πίνακα Δεσποινίδες της Αβινιόν.

Εκτός από τους ιστορικούς της τέχνης και τους μελετητές τού έργου του, σημαντικό ρόλο στην επανεξέταση του διαδραμάτισαν επίσης ζωγράφοι του 20ου αιώνα, μέσα από το έργο τους. Ο Πωλ Σεζάν, πρόδρομος του κυβισμού, υπήρξε ένας από τους πρώτους καλλιτέχνες που υιοθέτησε κοινά στοιχεία με τον Θεοτοκόπουλο, όπως η επιμήκυνση των μορφών. To έργο του Πάμπλο Πικάσο χαρακτηρίζεται επίσης από αρκετές αναφορές στον Γκρέκο, τον «πατέρα του» στη ζωγραφική όπως ο ίδιος τόνιζε. Ορισμένα σχέδια και πίνακες της πρώιμης περιόδου του, μιμούνται το ιδίωμα του Θεοτοκόπουλου, ενώ ιδιαίτερα εμφανής είναι η επίδραση του κατά την «μπλε περίοδο» τού Πικάσο.Ο πίνακας Η ταφή του Κασαχέμας (1901, Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης Παρισιού) τού Ισπανού ζωγράφου είναι εμπνευσμένος από τηνΤαφή του Κόμη Οργκάθ, ενώ και οι Δεσποινίδες της Αβινιόν (1907, MoMA) αντλούν μοτίβα από τον πίνακα Η Πέμπτη Σφραγίδα της Αποκαλύψεως τού Γκρέκο. Κατά τη δεκαετία του 1940, όταν ο Πικάσο ολοκλήρωσε μία σειρά πινάκων που αποτελούσαν παραλλαγές γνωστών έργων, φιλοτέχνησε επίσης την Προσωπογραφία ζωγράφου (1950, Συλλογή Angela Rosengart), έργο που αποτελεί τη δική του εκδοχή για την Προσωπογραφία του Χόρχε Μανουέλ Θεοτοκόπουλου (1600-05) τού Γκρέκο.

Για τους εξπρεσιονιστές, σημείο επαφής με τον Γκρέκο αποτέλεσαν οι επιμήκεις μορφές του, ενώ ο Φραντς Μαρκ έγραψε για το «μεγαλείο αυτού τού μεγάλου δασκάλου», το οποίο θεωρούσε συνδεδεμένο με τις ιδέες της ομάδας του Γαλάζιου Καβαλάρη. Επίδραση από τον Γκρέκο δέχθηκε επίσης ο Τζάκσον Πόλοκ (1912-56), ένας από τους κυριότερους εκπροσώπους του αφηρημένου εξπρεσιονισμού, κυρίως στα πρώιμα έργα του. Μέχρι το 1943, ο Πόλοκ είχε ολοκληρώσει περισσότερα από 60 σχέδια ζωγραφικής βασισμένα σε συνθέσεις του Γκρέκο, ενώ γνωρίζουμε πως διέθετε στη συλλογή του αναπαραγωγές έργων του, καθώς και τρία βιβλία για τον Έλληνα ζωγράφο. H προσωπικότητα και το έργο τού Θεοτοκόπουλο ενέπνευσαν επίσης φυσιογνωμίες της λογοτεχνίας. O ποιητής Ράινερ Μαρία Ρίλκε ήρθε σε επαφή με το έργο του κατά τη διάρκεια ενός ταξιδιού του στην Ισπανία το 1912, ενώ τα ποιήματά του Himmelfahrt Mariae I-II θεωρούνται βασισμένα στην Άμωμη Σύλληψη (1607-13, Μουσείο Σάντα Κρουθ) του Γκρέκο. Ο Νίκος Καζαντζάκης, στο αυτοβιογραφικό του έργο Αναφορά στον Γκρέκο, επίσης εξέφρασε με το δικό του τρόπο το θαυμασμό που έτρεφε για το έργο του.

Το 2014 ανακηρύχθηκε έτος Ελ Γκρέκο στην Ισπανία. Ο Χάρης Φεραίος στο κείμενό του 2014-΄Ετος Ελ Γκρέκο, στο Φιλελεύθερο (4 Ιανουαρίου 2014) ασχολείται με το θέμα και ειδικά με τη «γλώσσα» των χεριών αναφερόμενος σε πίνακες του ζωγράφου.

Η Ελλάδα τον τίμησε και αυτή, κηρύσσοντας το 2014 έτος Ελ Γκρέκο και παρουσιάστηκαν τρεις εκθέσεις στην Αθήνα: Τέχνη και κοινωνία στην Κρήτη, τα χρόνια του Θεοτοκόπουλου στο Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο, Η ναυμαχία της Ναυπάκτου και ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης και Ο φιλικός κύκλος του Γκρέκο στο Τολέδο στο Μουσείο Μπενάκη.


 ElGreco signature.jpg
«Δομήνικος Θεοτοκόπουλος ποίει».Υπογραφή του Θεοτοκόπουλου.


Σημειώσεις

i)  Ο Θεοτοκόπουλος παραμένει γνωστός με το προσωνύμιο «Eλ Γκρέκο» ("El Greco"), δηλαδή «Ο Έλληνας», που του δόθηκε στην Ιταλία σύμφωνα με τη διαδεδομένη πρακτική της εποχής να δίνονται ονόματα βασισμένα στον τόπο καταγωγής. Το άρθρο "El" προέρχεται ενδεχομένως από τη βενετική διάλεκτο ή από τα Ισπανικά. Το αντίστοιχο προσωνύμιο στην ισπανική γλώσσα θα ήταν «Ελ Γκριέγο» ("El Griego"). Στην Ιταλία και στην Ισπανία, ήταν γνωστός ως "Dominico Greco", δηλαδή Δομήνικος ο Έλληνας, ενώ το προσωνύμιο Ελ Γκρέκο επικράτησε μετά το θάνατό του. Ο ίδιος υπέγραφε ως «Δομήνικος Θεοτοκόπουλος», τονίζοντας την ελληνική καταγωγή του.

ii) Υπάρχει διχογνωμία σχετικά με τη γενέτειρα του Θεοτοκόπουλου. Οι περισσότεροι μελετητές θεωρούν πως ο Χάνδακας υπήρξε ο τόπος γέννησής του. Σύμφωνα με μία άλλη εκδοχή γεννήθηκε στο Φόδελε. Οι κάτοικοι του χωριού εκφράζουν την άποψη πως ο Θεοτοκόπουλος ισχυριζόταν ότι προερχόταν από το Ηράκλειο διότι ήταν η πλησιέστερη στο Φόδελε γνωστή πόλη της εποχής.

iii)  Σύμφωνα με την απογραφή των υπαρχόντων του, όπως συντάχθηκε από τον γιο του, Χόρχε Μανουέλ, ο Θεοτοκόπουλος διέθετε 27 ελληνικά βιβλία φιλοσοφίας, λογοτεχνίας και θρησκευτικού περιεχομένου, 67 ιταλικά βιβλία, 17 ισπανικά βιβλία, καθώς και 19 βιβλία αρχιτεκτονικής.

iv)   Σύμφωνα με έρευνα σε αρχειακά έγγραφα, ο Θεοτοκόπουλος παρέμεινε στο Χάνδακα τουλάχιστον μέχρι τις 26 Δεκεμβρίου του 1566, καθώς τότε χρονολογείται έγγραφο που αναφέρει πως του δόθηκε άδεια για την πώληση του πίνακα Η Βάφτιση του Χριστού, η αξία του οποίου εκτιμήθηκε στα 70 δουκάτα από δύο καθιερωμένους καλλιτέχνες, ένας εκ των οποίων ήταν ο Γεώργιος Κλόντζας. Από άλλη επιστολή, που χρονολογείται στις 18 Αυγούστου 1568 και αναφέρει πως ο Θεοτοκόπουλος έστειλε σχέδια στον Κρητικό χαρτογράφο Γεώργιο Σιδέρη (ή Καλαποδά), θεωρείται δεδομένο πως βρισκόταν την εποχή εκείνη στη Βενετία.

Γύριζα όλη μέρα στα στενά δρομάκια του Τολέδου, οσμιζόμουν θειάφι, σαν να 'χε πέσει κεραυνός, σαν να 'χε διαβεί λιόντας και μύριζε θεριό ο αγέρας, τρεις και πάνω αιώνες ύστερα από το πέρασμά σου. Τι τρομάρα, τι χαρά να περπατάς και να νιώθεις μία μεγάλη ψυχή να καταχτυπάει τα φτερά της από πάνω σου!

Νίκος Καζαντζάκης, Αναφορά στον Γκρέκο

v)  O χρονικογράφος Χοσέ δε Σιγουένθα κατέγραψε την πορεία των εργασιών στο Εσκοριάλ και τις απαιτήσεις του Φιλίππου Β', γράφοντας: «Οι άγιοι πρέπει να είναι έτσι ζωγραφισμένοι ώστε βλέποντάς τους ο πιστός να έχει τη διάθεση να προσευχηθεί». Για το έργο του Γκρέκο σχολίασε ειδικότερα: «Το έργο δεν ικανοποίησε τη Μεγαλειότητά Του. Δεν είναι παράδοξο, αφού λίγοι ήταν αυτοί που τους άρεσε, παρόλο ότι η καλλιτεχνική αξία του έργου και του ζωγράφου δεν αμφισβητούνται».

vi)  Ο Γκρέκο δεν παντρεύτηκε την Χερόνιμα ντε λας Κουέβας, ωστόσο αναγνώρισε τον Χόρχε Μανουέλ και συμπεριέλαβε την ίδια στη διαθήκη του. Πιστεύεται ότι η επιλογή του να μην παντρευτεί ίσως να οφείλεται στην εμπειρία ενός αποτυχημένου γάμου στη διάρκεια των νεανικών του χρόνων.

vii)  Τα γραπτά κείμενα του Θεοτοκόπουλου για τη ζωγραφική ή την αρχιτεκτονική δεν δημοσιεύτηκαν και τα χειρόγραφά του δεν διασώζονται. Οι ιδέες του πάνω σε αισθητικά ζητήματα είναι γνωστές κυρίως μέσα από τα ιδιόχειρα σχόλιά του στην έκδοση των Βίων του Τζόρτζιο Βαζάρι και αντανακλούν τις θεωρίες του μανιερισμού. O Γκρέκο εκφράζει ειρωνικά τις αντιδράσεις του στις εκτιμήσεις και τους ισχυρισμούς της κριτικής της τέχνης τής εποχής του, επιδεικνύοντας παράλληλα βαθιά γνώση για την ιταλική ζωγραφική.

Ανακάλυψα έναν μεγάλο, έναν απίστευτα προικισμένο καλλιτέχνη, τον Γκρέκο. Έναν σύγχρονο του Ρέμπραντ, και όμως τόσο κοντινό μας.

Julius Mayer-Graefe, Spaniche Reise (1910)

viii)  Η άποψη περί αστιγματισμού του Γκρέκο έχει υποστηριχθεί από μελετητές του έργου του και ιστορικούς της τέχνης. Σύμφωνα με τον καθηγητή Stuart Anstis του τμήματος Φυσιολογίας στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας, ακόμα και αν έπασχε από αστιγματισμό, «θα προσαρμοζόταν και οι μορφές του, φιλοτεχνημένες είτε από μνήμης είτε ζωντανά, θα είχαν φυσιολογικές διαστάσεις. Οι επιμήκεις μορφές του ήταν καλλιτεχνική έκφραση και όχι σύμπτωμα της όρασής του». Από τον πίνακα Άποψη και χάρτης του Τολέδο (1610-14, Μουσείο Γκρέκο Τολέδου), που ανήκει επίσης στα έργα τής τελευταίας περιόδου του, προκύπτει επίσης πως η όρασή του δεν ήταν ασθενής ή προβληματική.



                                     =====================================


ΠΗΓΕΣ



Δομήνικος Θεοτοκόπουλος - Βικιπαίδεια


    ==========================================================



Η σειρά ντοκιμαντέρ του ΛΕΥΤΕΡΗ ΧΑΡΩΝΙΤΗ «ΔΟΜΗΝΙΚΟΣ ΘΕΟΤΟΚΟΠΟΥΛΟΣ (ΚΑΝΤΙΑ 1541-ΤΟΛΕΔΟ 1614)» παρουσιάζει το βίο και την πολιτεία του Έλληνα οικουμενικού καλλιτέχνη ΔΟΜΗΝΙΚΟΥ ΘΕΟΤΟΚΟΠΟΥΛΟΥ, καταγόμενου από τον Χάνδακα της Κρήτης. Στο πρώτο επεισόδιο γίνεται αναφορά στην κυριαρχία των Ενετών στην πόλη του Χάνδακα και στην ανάπτυξη των τεχνών στην Κρήτη. Παρουσιάζονται έργα του ΘΕΟΤΟΚΟΠΟΥΛΟΥ της πρώιμης αυτής-βυζαντινής-περιόδου που φιλοξενούνται σε μουσεία και πινακοθήκες όλου του κόσμου, με παράλληλη αναφορά στο πολιτιστικό, εικαστικό και καλλιτεχνικό περιβάλλον και στις επιρροές που δέχθηκε, πάντα όμως διατηρώντας το βυζαντινότροπο σχήμα στο έργο του.

                                =============================




Το δεύτερο επεισόδιο της σειράς «ΔΟΜΗΝΙΚΟΣ ΘΕΟΤΟΚΟΠΟΥΛΟΣ (ΚΑΝΤΙΑ 1541-ΤΟΛΕΔΟ 1614)» επικεντρώνεται στον καθοριστικό ρόλο της ιταλικής ζωγραφικής παράδοσης στο έργο του ΔΟΜΗΝΙΚΟΥ ΘΕΟΤΟΚΟΠΟΛΟΥ. Γίνεται εκτενής αναφορά στη Φλωρεντία και τη Βενετία, σταθμούς στην καλλιτεχνική πορεία του ζωγράφου κατά την πρώτη ιταλική περίοδο και παρουσιάζονται τα έργα του που χρονολογούνται στο τρίτο μισό του 16ου αιώνα, στα οποία διαφαίνονται οι έντονες επιρροές από τους μεγάλους Ιταλούς ζωγράφους. Γίνεται λόγος για την αποστασιοποίησή του από το ορθόδοξο δόγμα και από την ελληνορθόδοξη Αδελφότητα της Βενετίας, τη μεταστροφή του στο καθολικό δόγμα, τη σύνδεσή του με τους πνευματικούς και καλλιτεχνικούς κύκλους στη Βενετία. Το ντοκιμαντέρ εστιάζει στο γεγονός ότι ο ζωγράφος δεν επαμφοτερίζει προς το βυζαντινό ή το δυτικό τρόπο καλλιτεχνικής δημιουργίας, αλλά αντλεί από τους Βενετούς ζωγράφους για να ορίσει το προσωπικό του ύφος και να χαράξει αυτόνομη «δυτική»πορεία στον καλλιτεχνικό χώρο, που θα αναδειχθεί τα επόμενα χρόνια στην πόλη που θα γίνει δεύτερη πατρίδα του, το Τολέδο.

                            ==============================




Το τρίτο επεισόδιο της σειράς «ΔΟΜΗΝΙΚΟΣ ΘΕΟΤΟΚΟΠΟΥΛΟΣ (ΚΑΝΤΙΑ 1541-ΤΟΛΕΔΟ 1614)» αναφέρεται στην περίοδο διαμονής του ΔΟΜΗΝΙΚΟΥ ΘΕΟΤΟΚΟΠΟΥΛΟΥ στη Ρώμη. Αναλύονται τα στοιχεία που χαρακτηρίζουν την-ρωμαϊκή-αυτή περίοδο του ζωγράφου-η μελέτη του αρχιτεκτονικού πλούτου της Ρώμης, το ξεκαθάρισμα της φιλοσοφίας της Αναγέννησης και η διαμόρφωση της προσωπικής αντίληψης του Θεοτοκόπουλου για το φως. Γίνεται αναφορά στις γνωριμίες, συνεργασίες και φιλικές σχέσεις που ανέπτυξε ο ζωγράφος στη Ρώμη, στα έργα του αυτής της περιόδου, και ιδιαίτερος λόγος γίνεται για τη διατήρηση τη ελληνικότητας του ζωγράφου. Τέλος, αναφορά γίνεται στους λόγους απομάκρυνσης του ζωγράφου από τη Ρώμη.

               =======================================



Το τέταρτο επεισόδιο της σειράς «ΔΟΜΗΝΙΚΟΣ ΘΕΟΤΟΚΟΠΟΥΛΟΣ (ΚΑΝΤΙΑ 1541-ΤΟΛΕΔΟ 1614)» αναφέρεται στην πρώτη ισπανική περίοδο του επιφανούς Έλληνα ζωγράφου ΔΟΜΗΝΙΚΟΥ ΘΕΟΤΟΚΟΠΟΥΛΟΥ. Γίνεται λόγος για την διαμονή του ζωγράφου στη Μαδρίτη και την εικονογράφηση του ανακτόρου Εσκοριάλ και στη συνέχεια γίνεται λόγος για την πόλη που στάθηκε η δεύτερη πατρίδα του, το Τολέδο της Ισπανίας, από το 1577 μέχρι το 1614, οπότε και πέθανε. Παρουσιάζονται στοιχεία για τη ζωή και τη δραστηριότητα του ΘΕΟΤΟΚΟΠΟΥΛΟΥ στο Τολέδο και αναλύεται η επίδραση της παρουσίας του ζωγράφου στο εικαστικό περιβάλλον της πόλης. Τέλος, παρουσιάζονται τα έργα που φιλοτέχνησε ο ΘΕΟΤΟΚΟΠΟΥΛΟΣ: «Espolio», που βρίσκεται στη Μητρόπολη του Τολέδο, η διακόσμηση του Santo Domingo El Antiguo με το βασικό πίνακα «Η μετάσταση της Θεοτόκου», η «Η Αγία Τριάδα», «Η προσκύνηση του Αγίου Ονόματος του Ιησού» και «Το μαρτύριο του Αγίου Μαυρικίου» στο ανάκτορο Εσκοριάλ, μερικά μόνο από τα σημαντικά δημιουργήματά του κατά την πρώτη ισπανική του περίοδο.

                            ===============================



Στο πέμπτο επεισόδιο της σειράς «ΔΟΜΗΝΙΚΟΣ ΘΕΟΤΟΚΟΠΟΥΛΟΣ (ΚΑΝΤΙΑ 1541-ΤΟΛΕΔΟ 1614)» παρακολουθούμε την καλλιτεχνική πορεία του ΔΟΜΗΝΙΚΟΥ ΘΕΟΤΟΚΟΠΟΥΛΟΥ μετά την μόνιμη εγκατάστασή του στο Τολέδο της Ισπανίας. Περιγράφεται η πνευματική ανάπτυξη της πόλης, που δικαιολογεί την απόφαση του ΘΕΟΤΟΚΟΠΟΥΛΟΥ να παραμείνει σε αυτήν ως το θάνατό του. Μέσα από την αφήγηση αλλά και τις απόψεις ερευνητών του έργου του ΘΕΟΤΟΚΟΠΟΥΛΟΥ φωτίζονται διάφορες πτυχές της προσωπικότητάς του, γίνεται αναφορά στην ξεχωριστή τεχνοτροπία του έργου του, στις επιρροές που δέχτηκε και στη σημασία της βυζαντινής παράδοσης στο έργο του.
Παρουσιάζονται τα σημαντικότερα έργα του ζωγράφου, όπως οι προσωπογραφίες της περιόδου 1585-1603 που βρίσκονται στο Μουσείο Πράδο της Μαδρίτης, το έργο «Η ταφή του κόμη του Οργκάθ» στο παρεκκλήσι του Αγίου Θωμά Τολέδο, ο «Ευαγγελισμός της Θεοτόκου», η «Άμωμος σύλληψη» στο μουσείο Σάντα Κρούθ στο Τολέδο, «Ο Χριστός στο Όρος των Ελαιών», «Ο Άγιος Μαρτίνος και ο ζητιάνος» κ.ά. ενώ απαριθμούνται τα μουσεία και οι πινακοθήκες που φιλοξενούν πίνακες του οικουμενικού καλλιτέχνη.

                           ================================



Το έκτο και τελευταίο επεισόδιο της σειράς «ΔΟΜΗΝΙΚΟΣ ΘΕΟΤΟΚΟΠΟΥΛΟΣ (ΚΑΝΤΙΑ 1541-ΤΟΛΕΔΟ 1614)» ασχολείται με την όψιμη περίοδο του καλλιτεχνικού έργου του ΔΟΜΗΝΙΚΟΥ ΘΕΟΤΟΚΟΠΟΥΛΟΥ. Επικεντρώνεται στα τελευταία χρόνια παραμονής του στην Ισπανία και στα έργα που δημιούργησε εκεί-«Άγιος Βερναρδίνος» (Casa del Greco, Τολέδο), η αρχιτεκτονική και ο γλυπτός διάκοσμος της εκκλησίας του Νοσοκομείου του Ελέους (Hospital de la Caridad) στο Ιλέσκας, τα έργα του στο Νοσοκομείο Tavera στο Τολέδο, ενώ παρουσιάζονται ακόμα τα έργα του για το Τολέδο που βρίσκονται στο Μητροπολιτικό Μουσείο της Νέας Υόρκης, την Casa del Greco στο Τολέδο, στο Μουσείο Πράδο στη Μαδρίτη, στην Εθνική Πινακοθήκη στην Αθήνα. Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στην επιρροή που άσκησε ο ΕΛ ΓΚΡΕΚΟ και στους μαθητές του. Για το έργο και την τεχνοτροπία του ΘΕΟΤΟΚΟΠΟΥΛΟΥ μιλούν οι Ισπανοί μελετητές ΦΕΡΝΑΝΤΟ ΜΑΡΙΑΣ, ΑΓΚΟΥΣΤΙΝ ΜΠΟΥΣΤΑΜΑΝTΕ, ΜΑΝΟΥΕΛ ΠΙΤΤΑ ΑΝΔΡΑΔΕ, καθώς και ο διευθυντής της Εθνικής Πινακοθήκης ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΠΑΠΑΣΤΑΜΟΣ.


                                                 ===============================



El Greco: The Movie


"An epic tale of an uncompromising artist and fighter for freedom, Domenicos Theotokopoulos, known to the world as «El Greco». Set in the 16th century, El Greco's search for freedom, and love, ranges from the courts of Crete and Venice to Toledo in Spain. Here he is confronted by his greatest adversary the Holy Inquisition."

A greek-spanish-hungarian co-production
Music: Vangelis (Chariots of Fire,Blade Runner)
Costume Design: Lala Huete (Pan's Labyrinth)
Cinematography: Aris Stavrou (The Cherry Orchard)
Direction: Yannis Smaragdis (Cavafy)


Δημοσίευση σχολίου