Τρίτη, 20 Οκτωβρίου 2015

ΣΑΠΦΩ

                                         


Ψηφιδωτό από την Πομπηία που θεωρείται ότι απεικονίζει τη λυρική ποιήτρια σε στιγμή περισυλλογής

Μια νέα έκδοση των απάντων της στα αγγλικά και μια ανάλυση του Ντάνιελ Μέντελσον, από τους σημαντικότερους μελετητές των κλασικών σπουδών, υπενθυμίζει τις αλήθειες και τα ψέματα για τη «δέκατη μούσα»

Μαίρη Αδαμοπούλου

Εθεωρείτο το αντίπαλο - και μάλιστα γένους θηλυκού - δέος του Ομήρου. Δεν την αποκαλούσαν συχνά με το όνομά της, αλλά «Η Ποιήτρια». Είναι η μοναδική γυναίκα που οι αλεξανδρινοί φιλόλογοι συμπεριέλαβαν στον κανόνα των εννέα λυρικών ποιητών. 

Λέγεται ότι όταν ο σύγχρονός της Σόλων ο Αθηναίος - ο γνωστός νομοθέτης κι ένας από τους επτά σοφούς - άκουσε τον ανιψιό του να τραγουδά στίχους της ζήτησε επίμονα να τους μάθει και ο ίδιος. Και όταν ρωτήθηκε για ποιον λόγο επιμένει τόσο απάντησε «ας τους μάθω και μετά ας πεθάνω». 

Δέκατη μούσα τη χαρακτήρισε ο Πλάτων.

Και ενώ όλοι την έχουν ταυτίσει με την ομοφυλοφιλία, ελάχιστοι γνωρίζουν έστω και κάποιους από τους λιγοστούς σχετικά στίχους της που έχουν καταφέρει να φθάσουν ώς τις ημέρες μας (ίσως όσοι θυμούνται το «Κέλομαί σε Γογγύλα» που μελοποίησε ο Μάνος Χατζιδάκις στον «Μεγάλο Ερωτικό»). 

Γνωρίζουμε όμως τελικά ποια ήταν πραγματικά η μεγάλη λυρική ποιήτρια Σαπφώ, που βρίσκεται για ακόμη μία φορά στο επίκεντρο του διεθνούς ενδιαφέροντος με αφορμή την πρώτη μετάφραση όλων των σωζόμενων ποιημάτων της στα αγγλικά, σε απόδοση της Ντάιαν Ρέινορ και αναλυτική εισαγωγή του Αντρέ Λαρντινουά; 

Η έκδοση «Σαπφώ: μια νέα μετάφραση των απάντων» (εκδ. Cambridge)είναι ένα έργο που καθυστέρησε να κυκλοφορήσει για να συμπεριλάβει και τα ποιήματα που ανακαλύφθηκαν πέρυσι σε έναν πάπυρο. Μήπως υπήρξε η ποιήτρια που προσπάθησε να προσαρμόσει στα γυναικεία δεδομένα το ηρωικό έπος, γι' αυτό και αποκαλεί την Αφροδίτη «σύντροφο στα όπλα» του έρωτα;

ΛΙΓΕΣ ΠΗΓΕΣ

«Το μεγαλύτερο πρόβλημα για τις σχετικές με τη Σαπφώ σπουδές είναι ότι δεν υπάρχει επαρκές υλικό» επισημαίνει ο καθηγητής Κλασικών Σπουδών στο Πρίνστον και μελετητής-μεταφραστής του Καβάφη Ντάνιελ Μέντελσον σε εκτενέστατο άρθρο του στο περιοδικό «The New Yorker», αναφερόμενος στο γεγονός ότι στην αρχαιότητα κυκλοφορούσαν περίπου 10.000 στίχοι της ποιήτριας ενώ σήμερα ολόκληρο σώζεται μόνο ένα ποίημα της - μια ωδή στην Αφροδίτη - και 250 ακόμη σπαράγματα με λίγες ή ακόμη και μία και μοναδική λέξη. 

Τρεις είναι οι πηγές από όπου αντλούνται πληροφορίες για τη Σαπφώ:τα ποιήματά της, αρχαίες αναφορές και αναφορές μεταγενέστερων συγγραφέων, οι οποίοι είχαν πρόσβαση σε πληροφορίες που χάθηκαν στο διάβα των αιώνων.

Αν και δεν είναι επιβεβαιωμένη η γενέτειρά της, η Σαπφώ φαίνεται ότι έζησε στην πρωτεύουσα της Λέσβου, τη Μυτιλήνη, μια πόλη με έντονα πολιτικά πάθη, που πιθανότατα ανάγκασε την ποιήτρια με την οικογένεια της να διαφύγουν (ή να εξοριστούν) στις Συρακούσες, στην Κάτω Ιταλία.

Πώς ήταν όμως στην όψη η Σαπφώ; 

Ο Πλάτων, τον 4ο αι. π.Χ., τη χαρακτηρίζει όμορφη. Μεταγενέστεροι συγγραφείς κάνουν λόγο για μια «πολύ άσχημη, κοντή και μελαψή γυναίκα». Όσο για την οικογένειά της, το λεξικό Σούδα (15 αιώνες μετά την εποχή της ποιήτριας) αναφέρει ότι η μητέρα και η κόρη της ονομάζονταν Κλεΐς, ότι είχε έναν πλούσιο σύζυγο, τον Κερκύλα από την Άνδρο, και ένα μπουλούκι αδελφών. 

Ουδείς όμως μπορεί να αποκλείσει ότι ο συγγραφέας του λήμματος δεν έπεσε θύμα παρεξηγήσεων. Το όνομα Κερκύλας μοιάζει να προέρχεται από τη λέξη κέρκος (στην αργκό της εποχής σήμαινε πέος) και η Ανδρος είναι ομόρριζο του ανδρός, οπότε δεν αποκλείεται η πληροφορία να προέρχεται από ένα σατιρικό σχόλιο για την υπερσεξουαλική Σαπφώ. 

Όσο για την κόρη της, όντως σε ένα σπάραγμα γίνεται αναφορά σε ένα παιδί με το όνομα Κλεΐς, όμως η λέξη «παις» μπορεί να σημαίνει παιδί (κόρη) ή σκλάβος.

«ΚΥΝΗΓΟΣ ΑΝΔΡΩΝ»

Και αν λίγοι γνωρίζουν τους στίχους της, όλοι γνωρίζουν τον σεξουαλικό της προσανατολισμό. Και όμως στην αρχαιότητα ήταν γνωστή ως κυνηγός ανδρών και ο όρος λεσβία σήμαινε την πεολειχία, εξ ού και το λεσβιάζειν, το αντίστοιχο ρήμα δηλαδή, χρησιμοποιούνταν για τους κατοίκους του νησιού που φέρονται να είχαν ιδιαίτερη έφεση, γι' αυτό και κωμωδιογράφοι παρουσιάζουν τη Σαπφώ ως γέννημα του νησιού της που πέφτει με χαρά στο κρεβάτι νεότερων ανδρών. 

Εξ ού και για αιώνες υπήρχε η δοξασία ότι έπεσε από τα βράχια για έναν όμορφο βαρκάρη. Η ιστορία αυτή μπορεί να μην έχει βάση, όμως οι στίχοι της μιλούν για ανεκπλήρωτο έρωτα. 

Με το πέρασμα των αιώνων οι ιστορίες γύρω από την προσωπική ζωή της Σαπφούς έγιναν ακόμη πιο ακραίες και έφθασαν στο σημείο να γράφονται πραγματείες σχετικά με το αν ήταν πόρνη, ενώ από τον 19ο αιώνα ξεκίνησε μια προσπάθεια να αποκατασταθεί η φήμη της και οι λόγιοι υποστήριξαν ότι η αγάπη για την οποία μιλάει στους στίχους της δεν έχει τίποτε το χυδαίο ενώ στην προσπάθεια εξαγνισμού της την είδαν ως υπεύθυνη οικοτροφείου θηλέων ή ακόμη και ιέρεια. 

Σήμερα που αποδεχόμαστε την ποίησή της ως βαθιά προσωπική έκφραση ενός ομοφυλοφιλικού πάθους, όμως, τίθεται το ερώτημα: πόσο προσωπική θα μπορούσε να είναι η ποίησή της σε μια κοινωνία όπως η αρχαία ελληνική, στην οποία κυριαρχούσαν οι δημόσιες εκδηλώσεις και οι δημόσιες απαγγελίες; «Η Σαπφώ εγείρει τόσες ερωτήσεις όσες απαντήσεις δίνει» καταλήγει ο αρθρογράφος.

Δύο σπαράγματα

Μόλις το 2014 βρέθηκαν δύο ακόμη ποιήματα της Σαπφώς σε ένα κομμάτι παπύρου διαστάσεων 18x10 εκ. του 3ου αι. μ.Χ. που ανήκε σε έναν ανώνυμο συλλέκτη ο οποίος μπόρεσε να αναγνωρίσει ότι τα γράμματα είναι ελληνικά και απευθύνθηκε στον καθηγητή του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης Ντερκ Όμπινκ για να μάθει το περιεχόμενο.


 -------------------------------------------------------------------------------------------



Σαπφώ.wmv Μουσική Μανος Χατζηδάκης

Κέλομαί σε Γογγύλα
Πέφανθι λάβοϊσά μα
Γλακτίν αν σε δηύτε πόθος αμφιπόταταϊ.
ταν καλάν α γαρ κατάγωγις αυτά
απτόαισ' ιδοϊσαν, εγώ δε χαίρω,
και γαρ αύτα δη τόδε μέμφεταί σοι
Κυπρογένηα.

Σε φωνάζω Γογγύλα
Φανερώσου πάλι κοντά μου
Το χιτώνα τον άσπρο σαν το γάλα όταν φοράς,
νά 'ξερες τους πόθους που σε τριγυρίζουν
όμορφη, και πώς χαίρομαι που δεν είμαι εγώ,
μα η ίδια η Αφροδίτη που σε μαλώνει.

------------------------------------------------------------------------------------------------





1. Κέλομαι σε Γογγύλα

Σε φωνάζω Γογγύλα
Φανερώσου πάλι κοντά μου
Το χιτώνα τον άσπρο σαν το γάλα όταν φοράς,
νά 'ξερες τους πόθους που σε τριγυρίζουν
όμορφη, και πώς χαίρομαι που δεν είμαι εγώ,
μα η ίδια η Αφροδίτη που σε μαλώνει.


2. Ατθίδα

Σαν άνεμος μου τίναξε ο έρωτας τη σκέψη
σαν άνεμος που σε βουνό βελανιδιές λυγάει.
'Ηρθες, καλά που έκανες, που τόσο σε ζητούσα
δρόσισες την ψυχούλα μου, που έκαιγε ο πόθος.
Από το γάλα πιο λευκή
απ' το νερό πιο δροσερή
κι από το πέπλο το λεπτό, πιο απαλή.
Από το ρόδο πιο αγνή
απ' το χρυσάφι πιο ακριβή
κι από τη λύρα πιο γλυκιά, πιο μουσική...


3. Θεός μου φαίνεται..

Θεός μου φαίνεται στ΄ αλήθεια εμένα κείνος
ο άντρας που κάθεται αντίκρυ σου κι από
κοντά τη γλύκα της φωνής σου απολαμβάνει
και το γέλιο σου αχ που ξελογιάζει
και που λιώνει στο στήθος την καρδιά μου
σου τ΄ ορκίζομαι" γιατί μόλις που πάω να
σε κοιτάξω νιώθω ξάφνου μου κόβεται η μιλιά μου
μες στο στόμα η γλώσσα μου
στεγνώνει" πυρετός κρυφός με σιγοκαίει κι
ούτε βλέπω τίποτα ούτε ακούω μα
βουίζουν τ΄ αυτιά μου κι ένας κρύος ιδρώτας
το κορμί μου περιχάει" τρέμω σύγκορμη αχ
και πρασινίζω σάν το χόρτο και λέω πώς λίγο ακόμη"
λίγο ακόμη και πάει θα ξεψυχήσω.


4. Το τραγούδι της Αριγνώτας 

.....
Συχνά από τις Σάρδες σε μας δώ πέρα
η σκέψη της γυρίζει,
πως ζούσαμε μαζί,
τι εφάνταζες εμπρός της σα μια θεά,
κι η ποιο τρανή χαρά της
το δικό σου τραγούδι ήτανε πάντα.

Τώρα μέσα στις Λυδές γυναίκες ξεχωρίζει
καθώς σαν πέσει ο ήλιος
κι η σελήνη ροδοδάχτυλη λάμπει
τ' άστρα τ' άλλα σκοτεινιάζοντας
κι ίδια γύρω αφήνει το φώς της να απλωθεί
πα σ' αλμυρά πελάγη και σε πολύανθες χώρες.

Κι έχει πάρει γλυκιά δροσιά να χύνεται
τα ρόδα μοσχοβολούν και τ' απαλό χορτάρι
και το τριφύλλι ολούθε τ' ανθισμένο.

Κι εκείνη πέρα δώθε τριγυρίζει
την Ατθίδα θυμάμενη
η καρδιά της η τρυφερή από πόθο πλημμυρίζει
κι απ' τον καημό βαραίνει μες τα στήθη.

Κι εμάς τις δυό φωνάζει
να βρεθούμε κοντά της.
'Ομως, [...]


5. Αποχαιρετισμός στην μαθήτρια..

"Να 'σαι ευτυχισμένη, πήγαινε, άλλωστε τίποτα δε διαρκεί.
Να θυμάσαι όμως πάντα πόσο σ' αγάπησα,
κρατιόμασταν χέρι χέρι μέσα στη νύχτα που ευωδίαζε,
πηγαίναμε στην πηγή ή τριγυρίζαμε στους λόγγους
κι έφτιαχνα για το λαιμό σου γιρλάντες μεθυστικές". 

6. Απόσπασμα


''κι ανάμεσα σε μαλακά σκεπάσματα χνουδάτα
με προσοχή την πλάγιασε
α να `ταν πάντα το κεφάλι ν' ακουμπάς
σε τέτοιας φιλενάδας τρυφερής τα στήθη
να κράταγε για μένα δυο φορές η νύχτα ετούτη
να `ταν χρυσή Αφροδίτη μου
τέτοια μια μοίρα να μου λάχει εμένα!» 


7. Για την Ατθίδα

«πάλι πάλι ο έρωτας` ο έρωτας με παιδεύει
και πώς να τον παλέψω Ατθίδα μου` που
αυτός με τα φαρμάκια και τις γλύκες του
μου κόβει τα ήπατα το τέρας!
κι εσύ πάει με βαρέθηκες`
κάνεις φτερά το ξέρω για την Ανδρομέδα
ποια `ναι λοιπόν αυτή που σε ξετρέλανε
η χωριάτα που μήτε
καν πώς να κρατήσει το φουστάνι της πάνω
από τον αστράγαλο δεν ξέρει;»


8. Για την Μίκα

«μα να σ' αφήκω εγώ δε γίνεται Μίκα γλυκιά μου`
κι ας έλαχε να σ' αγαπήσουν κόρες από το σόι των Πενθελιδών
εμάς όλο παραξενιές
κάποιο μαγευτικό τραγούδι στ' άκουσμα ψάλλει
κι αηδόνια με κελαηδητό τρελό
δρόσο σταλάζοντας...»


9. Αποσπάσματα..

''....
μια παιδούλα τρυφερή λεπτή που μάζευε
αγκαλιές λουλούδια που η φωνή της κι
απ' της λύρας είναι ακόμη πιο γλυκιά
πιο λευκή κι απ' το γάλα πιο γλυκόπιοτη α-
πό το νερό πιο μελωδική απ' τη λύρα πιο
γαύρη απ' της φοράδας πιο βελούδινη απ'
το ρόδο πιο τρυφερή απ' το ρούχο το απαλό
πιο πολύτιμη από το χρυσάφι.''
''...
μαντατοφόρος άνοιξης ηδονικής φωνής αηδόνι
της Αφροδίτης η θεραπαινίδα η χρυσοφώτεινη
ανέβαινε ψηλά η πανσέληνος
και στου βουνού το χώρο συναγμένες
καθώς σ' άλλους καιρούς της Κρήτης οι κοπέλες
έσερναν το χορό τριγύρω στον ωραίο βωμό
και με ρυθμό τα λυγερά τα πόδια τους
χτυπώντας πατούσανε στα τρυφερά των χόρτων
ανθουλάκια.''

''...
αρχινώ το τραγούδι μου μ' αιθέρια λόγια
μα γι'αυτό κι απαλά στ' άκουσμα
την Ομορφιά διακόνησα-τι ποιο μεγάλο θα μπορούσα
που μ' αξίωσαν (οι Μούσες) τη δική τους
δύναμη δίνοντας να λέω: αλήθεια
σε μελλούμενους καιρούς κάποιος
θα βρίσκεται να με θυμάτ' εμένα.'' 


11.  Γρήγορα η ώρα πέρασε..


γρήγορα η ώρα πέρασε,μεσάνυχτα κοντεύουν,
πάει το φεγγάρι πάει κι η Πούλια βα-
σιλέψανε-και μόνο εγώ κείτομαι δω μονάχη
κι έρημη ο Έρωτας που βάσανα μοιράζει
ο Έρωτας που παραμύθια πλάθει
μου άρπαξε την ψυχή μου και την τρά-
νταξε ίδια καθώς αγέρας από τα βουνά χυ-
μάει μέσα στους δρυς φυσομανώντας. 


    --------------------------------------------------------------------------




Η ΛΥΡΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ ΣΑΠΦΟΥΣ-Η ΔΕΚΑΤΗ ΜΟΥΣΑ

Η Σαπφώ θεωρείται με την ποίησή της, που ήταν γραμμένη στην αιολική διάλεκτο, ως η σημαντικότερη λυρική ποιήτρια της αρχαιότητας. Προήγαγε την τοπική καλλιτεχνική παράδοση και μάλιστα αναφέρεται ότι εφηύρε την πηκτίδα(πολύχορδο μουσικό όργανο) και την μειξολυδιστί αρμονία (θρηνητική, λυπητερή μελωδία), ο δε στίχος της είναι μετρική μορφή που καλλιεργήθηκε και επιβλήθηκε από την ίδια.

 Η ποίηση της Σαπφούς είναι καθαρά λυρική και εκφράζει αισθητικά εσωτερικές καταστάσεις, μέσα από επιβλητικές εικόνες και μεταφορές, αντιθέσεις και παρομοιώσεις. Τα επίθετα που χρησιμοποιεί, δίνουν περισσή ενέργεια στην έννοια που συνοδεύουν: η αλμυρή θάλασσα, η πολύωτος νύχτα, το ιμερόφωνο αηδόνι και ο λυσιμελής και αλγεσίδωρος έρωτας. Η ιδιαίτερη τοπική διάλεκτος που χρησιμοποιεί, κάνει τα κείμενά της πολύ μελωδικά και κάποιοι λόγιοι υποστηρίζουν ότι γι αυτό την είπαν μούσα, αλλά όποιος έχει ακούσει πώς σχεδόν "τραγουδούν" ακόμα τις καθημερινές τους κουβέντες οι "παλιότεροι", σίγουρα θα καταλάβει πως τόσους αιώνες, η μουσική και ποιητική παράδοση στο νησί, καλά κρατεί.

Ο Πλάτων την ονόμασε «σοφή» και «δέκατη Μούσα», ο Ανακρέων «ηδυμελή», ο Λουκιανός «μελιxρόν καύχημα Λεσβίων», οι Ιουλιανός και Αντίπατρος, «θηλυκό Όμηρο» και «τιμή Λεσβίων γυναικών», ενώ οΣτράβων «θαυμαστόν τέρας». Ο Οράτιος στη 2η Ωδή του μας λέει ότι ακόμα και οι νεκροί στον κάτω κόσμο ακούν τα τραγούδια της με θαυμασμό, σε ιερή σιγή. Σε μεταγενέστερη όμως εποχή, οι Αττικοί κωμωδιογράφοι τη δυσφήμησαν για ομοφυλοφιλικές τάσεις (εξ ου και ο όρος λεσβία). Αφορμή για τις φήμες υπήρξε πιθανόν το ότι η Σαπφώ εκδήλωνε έντονο συναισθηματισμό προς τις μαθήτριές της. Έχει αναφερθεί ότι είχε ερωτευτεί γυναικεία πρόσωπα στο περιβάλλον της(την Ατθίδα, την Τελέσιππα, την Μεγάρα και πολλές άλλες). Μολονότι κανένας από τους συγγραφείς δεν αναφέρει κάτι σχετικό μέχρι την εποχή του Αριστοτέλη, οι κρίσεις αυτές για τη Σαπφώ επικράτησαν.

Ο νομπελίστας, επίσης λέσβιος ποιητής Οδυσσέας Ελύτης την περιέγραψε σαν μια «μακρινή εξαδέλφη» του με την οποία μεγάλωσαν παίζοντας «στους ίδιους κήπους, γύρω από τις ίδιες ροδιές, πάνω απ' τις ίδιες στέρνες» και της αφιέρωσε ένα από τα ΄Μικρά έψιλον΄. Χαρακτηριστικά, γράφει ο ποιητής:

 "Τέτοιο πλάσμα ευαίσθητο και θαρρετό συνάμα δε μας παρουσιάζει συχνά η ζωή. Ένα μικροκαμωμένο βαθυμελάχροινο κορίτσι, ένα "μαυροτσούκαλο", όπως θα λέγαμε σήμερα, που ωστόσο έδειξε ότι είναι σε θέση να υποτάξει ένα τριαντάφυλλο, να ερμηνέψει ένα κύμα ή ένα αηδόνι, και να πει "σ' αγαπώ", για να συγκινηθεί η υφήλιος".


Η ΔΙΑΣΩΣΗ ΤΟΥ ΕΡΓΟΥ ΤΗΣ

Η καταστροφική πυρκαγιά, που αφάνισε τη Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας, η ανθελληνική νομοθεσία του Θεοδόσιου και τα μίση που ξεσήκωσε, αποδεκάτισαν την αρχαία Ελληνική Γραμματεία. Ωστόσο, τον 7ο αι. Μ Χ  τα ποιήματα της Σαπφούς εξακολουθούσαν ακόμη να διαβάζονται στην Αίγυπτο. Το 1073 οι εκκλησιαστικές αρχές του Βυζαντίου και της Ρώμης διέταξαν να καούν όλες οι κλασσικές Βιβλιοθήκες της Ρώμης και της Κωνσταντινούπολης και βέβαια και όλα τα βιβλία που είχαν απομείνει με τα ερωτικά ποιήματα της Σαπφούς, με συνέπεια τα ελάχιστα αποσπάσματα (τυχαία ευρήματα αρχαιολογικών ανασκαφών το 1897 και αργότερα παλίμψηστες περγαμηνές που βρέθηκαν να γεμίζουν φτωχές μούμιες στις αρχές του 21ου αι. κι ακόμα δεν έχουν μελετηθεί πλήρως), που σώζονται σήμερα, να καλύπτουν ένα πολύ μικρό ποσοστό του συνολικού της έργου. Την εποχή των Κομνηνών, η Πατριαρχική Σχολή περιελάμβανε στην ύλη της ποιητές όπως η Σαπφώ και ο Πίνδαρος, είναι όμως πιθανό, πολλά από τα έργα της να χάθηκαν, λόγω της μη αντιγραφής τους, εξαιτίας του περιεχομένου τους.

Οι Αλεξανδρινοί γραμματικοί είχαν κατατάξει τα ποιήματά της σε εννιά βιβλία, κυρίως με βάση το μέτρο τους. Από τα ποιήματά της, που συνέλεξαν και δημοσίευσαν, τα πιο διάσημα ήταν οι Ύμνοι και τα Επιθαλάμια. Ίσως κανένας άλλος λογοτέχνης δεν μπορεί να συγκριθεί με τη Σαπφώ στην ομορφιά της σκέψης, στον μελωδικό της στίχο και στην ένταση των αισθημάτων της. Εκτός από μικρά αποσπάσματα, έχουν διασωθεί ολόκληρα, μόνο ένας Ύμνος στην Αφροδίτη («Ποικιλόθρον' αθάνατ' Αφροδίτα»), η Ωδή «Ότωι τις έραται» και ένα αναφερόμενο στο μύθο της Ηούς (Αυγής) και του Τιθωνού, που ανακαλύφθηκε από αποκατάσταση παπύρου της Οξυρρύγχου και εκδόθηκε το 2005. Αυτά υπάρχουν μεταφρασμένα στις περισσότερες ευρωπαϊκές γλώσσες. Υπολογίζεται ότι το σύνολο των ποιημάτων της ήταν περίπου όσο η μισή Ιλιάδα.

Σημαντικοί Έλληνες συνθέτες, μελοποίησαν ποιήματα της Σαπφούς, ως ελάχιστο φόρο τιμής στη δεκάτη μούσα: 

ο Σπύρος Βλασσόπουλος στο δίσκο «Σαπφώ», παραγωγής του Διονύση Σαββόπουλου, μελοποίησε 12 ποιημάτά της, σε μετάφραση Σωτήρη Κακίση και ερμηνεία της Αλέκας Κανελλίδου, 

η Αγγελική Ιονάτου στο δίσκο "Sappho de Mytilene", σε ερμηνεία της Νένας Βενετσάνου,

 η Μαρίζα Κωχ στο δίσκο «Στον κήπο της Σαπφούς». 

Ποιήματα, σε δίσκους τους έχουν συμπεριλάβει ο Νίκος Ξυδάκης, σε ερμηνεία της Ελευθερίας Αρβανιτάκη 

ο Δημήτρης Παπαδημητρίου, σε ερμηνεία της Λιζέτας Καλημέρη (΄Σαπφώ-Καβάφης΄) 

και ο Μάνος Χατζηδάκης στο Μεγάλο Ερωτικό΄.




Το ποίημα Ατθίδα από τη Σαπφώ, μελοποιημένο από τον Σπύρο Βλασσόπουλο και ερμηνευμένο από την Αλέκα Κανελλίδου.




Στίχοι: Σαπφώ
Μουσική: Κριστέλλα Δημητρίου

ονοιρε μελαινα
φουταις οτα τ' υπνος
γλυκυς θεος, η δειν ονιας
ζα χωρις εχην ταν δυναμ
ελπις δε μ' εχει μη πεδεχη
μηδεν μακαρων

στη μαύρη νύχτα, όνειρο,
 έρχεσαι με τον ύπνο,
 θεός γλυκός, κι αληθινά πως σβήνεις τις φροντίδες,
 δεν έχω πια τη δύναμη, μα με κρατάει η ελπίδα,
 πώς θα γλυτώσω, δεν ζητώ τίποτα, από κανέναν 


Στα νεότερα χρόνια προς τιμήν της, ο αστεροειδής 80 (ανήκει στην κύρια Ζώνη των αστεροειδών,περιοχή ανάμεσα στις τροχιές του Άρη και του Δία που ανακαλύφθηκε το 1864 από τον Νόρμαν Ρόμπερτ Πόγκσον, όταν παρατηρούσε τον Ουρανό, από το Μαντράς της Ινδίας, πήρε το όνομά της: 80 Σαπφώ (80 Sappho).


Η Σαπφώ με τον ποιητή Αλκαίο


  ----------------------------------------------------------------------------------------------



H Σαπφώ συνέθεσε στην αιολική διάλεκτο. Το ομηρικό γλωσσικό υλικό χρησιμοποιείται αραιά, αλλά δημιουργικά, και σχεδόν ποτέ σαν απλό στολίδι του λόγου.

Οι Αλεξανδρινοί φιλόλογοι διαιρούν το έργο της σε εννέα βιβλία λυρικών ποιημάτων, μαζί με επιγράμματα, ελεγειακά και ιαμβικά ποιήματα. H κατανομή των απάντων της σε εννέα βιβλία έγινε σύμφωνα με τα μέτρα που χρησιμοποίησε.

H Σαπφώ φέρεται ως το κέντρο ενός κύκλου νεανίδων που συνδέονταν στενά μαζί της. Συνάγεται ότι η ομάδα της είχε σχέση με τη λατρεία και ότι οι πανηγυρικοί εορτασμοί αποτελούσαν τις υψηλές ώρες αυτού του κύκλου.

Μολονότι η Σαπφώ έγραψε και για άλλα θέματα, το σημαντικότερο από όλα ήταν ο έρωτας στις ποικίλες εκφάνσεις του. Οι συνθέσεις της, σε ύψιστο βαθμό μελωδικές και εκφραστικές, δικαιολογούν τον χαρακτηρισμό της ως «δεκάτης μούσας»:

«ἐννέα τὰς Μούσας φασίν τινες· ὡς ὀλιγώρως·
ἠνίδε καὶ Σαπφὼ Λεσβόθεν ἡ δεκάτη».

Παλατινή Ανθολογία, 9.506

[Κάποιοι λένε πως εννέα είναι οι Μούσες —τι αστόχαστα!
Ιδού η δεκάτη: η Σαπφώ από τη Λέσβο.]

13. οἶον τὸ γλυκύμαλον (116D, 224P) 

οἶον τὸ γλυκύμαλον ἐρεύθεται ἄκρωι ἐπ’ ὔσδωι
ἄκρον ἐπ’ ἀκροτάτωι, λελάθοντο δὲ μαλοδρόπηες,
οὐ μὰν ἐκλελάθοντ’, ἀλλ’ οὐκ ἐδύναντ’ ἐπίκεσθαι.


Καθώς το μήλο το γλυκό,
που στου κλαδιού την άκρη κοκκινίζει,
ψηλά, ψηλά στο ακρόκλωνο·
το δίχως άλλο το λησμόνησαν
την ώρα που ’κοβαν τα μήλα...
Αχ όχι, δεν το απολησμόνησαν,
μόνο που δεν μπορούσαν να το φτάσουν!

I. Θ. Κακριδής

Λεξιλόγιο

. Οι στίχοι προέρχονται από γαμήλιο τραγούδι (επιθαλάμιο). H σύγκριση της νύφης με απρόσιτο μήλο καταλήγει στον ε γ κ ω μ ι α σ μ ό τόσο της ίδιας όσο και της ιδιότυπης ομορφιάς της κοριτσίστικης ζωής: δεν το ξεχάσανε το μήλο, αλλά δεν μπόρεσαν να το φθάσουν.

. οἶον (αιολικός τύπος) = οἷον

. γλυκύμαλον (αιολικός τύπος) = γλυκύμηλον
Το μήλο στην αρχαία ποίηση θεωρείται σύμβολο της ερωτικής σχέσης.

. ἐρεύθω (ομηρικό) = κοκκινίζω

H αναφορά στην ωριμότητα του μήλου δεν αποτελεί αρνητικό σχόλιο για την ηλικία της νύφης. H Σαπφώ φαίνεται να εννοεί ότι ο γάμος πρέπει να έρθει στον κατάλληλο καιρό.

Αθάνατη Αφροδίτη, που κάθεσαι σε πλουμιστό θρόνο,
κόρη του Δία πολυμήχανη, σε παρακαλώ:
δέσποινα, μη βασανίζεις με έγνοιες και στεναχώριες
την καρδιά μου.
Αλλά έλα κοντά μου, αν κάποτε άλλοτε
άκουσες τη φωνή μου από μακριά
και εισάκουσες την προσευχή μου. Τότε άφησες το χρυσό
παλάτι του πατέρα σου και ήρθες
ζεύοντας την άμαξά σου. Όμορφα σπουργίτια σε φέρανε
γρήγορα κάτω στη μαύρη γη.
Χτυπώντας γοργά τα φτερά τους και διασχίζοντας τον
αιθέρα ήρθαν από τον ουρανό.
Γρήγορα φτάσανε· κι εσύ, μακαρισμένη,
με γελαστό το αθάνατό σου πρόσωπο,
με ρωτούσες τι έπαθα πάλι, γιατί σε κάλεσα πάλι,
τι επιθυμεί πιο πολύ
η τρελή καρδιά μου. «Ποιο αγαπημένο πρόσωπο
πρέπει η πειθώ
να φέρει τώρα στην αγάπη σου; Πες μου, Σαπφώ,
ποιος σε αδικεί;
Σε αποφεύγει; Σύντομα θα σε κυνηγήσει η ίδια.
Δε δέχεται δώρα; Θα σου προσφέρει η ίδια.
Δε σ’ αγαπά; Σύντομα θα σ’ αγαπήσει, ακόμη και παρά
τη θέλησή της.»
Έλα και τώρα και λύτρωσέ με από το βαρύ
μαράζι. Εκπλήρωσε αυτό που η καρδιά μου ποθεί να γίνει
και γίνε σύμμαχός μου.

Δ. Ιακώβ


μετάφραση 2

Σε στολισμένο θρόνο εσύ που κάθεσαι
και πλέκεις δόλους, Aφροδίτη αθάνατη,
μη βασανίζεις την ψυχή μου, Δέσποινα,
μ' έγνοιες και βάσανα·
μόν' έλα εδώ, όπως ήρθες κι άλλοτε,
που από μακριά το κάλεσμά μου τ' άκουσες
κι αφήκες το παλάτι του πατέρα σου,
κι έζεψες νά 'ρθεις
το χρυσό σου το αμάξι. Kι όμορφα σου τό 'σερναν
γοργά στρουθιά φτεροκοπώντας σβέλτα
από ψηλά, στη μαύρη γης ολόγυρα,
μες στον αιθέρα.
Σε λίγο φτάσαν. Tότε εσύ, ω μακάρια,
με την αθάνατη όψη χαμογέλασες
και ρώτησες σαν τι έχω πάθει πάλι,
γιατί σε κράζω·
τί λαχταράει η καρδιά μου η ξέφρενη
τόσο πολύ· ποιαν η Πειθώ γυρεύεις,
Ψάπφα, να φέρει πάλι στην αγάπη σου,
σαν ποια σ' αδίκησε;
Φεύγει; Σε λίγο θα σε κυνηγήσει·
δεν παίρνει δώρα; Γρήγορα θα δώσει·
δεν αγαπά; Σε λίγο θ' αγαπήσει,
θέλει δε θέλει!
Έλα, θεά, και τώρα, γλίτωσέ με
απ' τη βαριά την έγνοια, κάνε μού τα
τα όσα ποθεί η καρδιά να γίνουν, έλα ατή σου
διαφέντεψέ με!

                 I.Θ. Kακριδής

[κατθάνοισα δὲ κείσηι]

κατθάνοισα δὲ κείσηι οὐδέ ποτα μναμοσύνα σέθεν
ἔσσετ΄ οὐδὲ ποκ΄ὔστερον· οὐ γὰρ πεδέχηις βρόδων
τὼν ἐκ Πιερίας· ἀλλ΄ ἀφάνης κἀν Ἀίδα δόμωι
φοιτάσηις πεδ΄ ἀμαύρων νεκύων ἐκπεποταμένα.


μετάφραση 1

Όταν πεθάνεις πια, θα κείτεσαι εκεί κάτω και μήτε θα σε θυμάται
κανείς μήτε θα σε ποθεί· γιατί δεν έχεις μερίδιο στα ρόδα της Πιερίας.
Αλλά και στο παλάτι του θανάτου θενά τριγυρνάς αφανής,
ανάμεσα στους άψυχους νεκρούς, σαν πετάξεις από δω.

                 INK


μετάφραση 2

Θα πεθάνεις και θα κείτεσαι, και μήτε
θ' απομείνει η θύμησή σου σε κανέναν,
μήτε και καημός για σε, τι οι Mούσες σού 'χουν
της Πιερίας αρνηθεί τα ρόδα, κι έτσι
και στον Κάτω Κόσμο ασήμαντη θα μείνεις,
σα βρεθείς με τις σκιές των πεθαμένων.

                 I. Θ. Kακριδής


Zεῦ ἄνα, Δωδωναῖε, Πελασγικέ, τηλόθι ναίων,
Δωδώνης μεδέων δυσχειμέρου· ἀμφὶ δὲ Σελλοὶ
σοὶ ναίουσ' ὑποφῆται ἀνιπτόποδες χαμαιεῦναι.
ἠμὲν δή ποτ' ἐμὸν ἔπος ἔκλυες εὐξαμένοιο,
τίμησας μὲν ἐμέ, μέγα δ' ἴψαο λαὸν Ἀχαιῶν,
ἠδ' ἔτι καὶ νῦν μοι τόδ' ἐπικρήηνον ἐέλδωρ.

[Δία της Δωδώνης, πρωτοκύβερνε, πελασγικέ, που μένεις
μακριά, την παγερή αφεντεύοντας Δωδώνη, και τρογύρα
χαμοκοιτάμενοι, ανιφτόποδοι, ζουν οι Σελλοί, οι δικοί σου
προφήτες· κι άλλοτε συνάκουσες την προσευχή μου εμένα
και μου 'δωσες τιμή, παιδεύοντας ανήλεα τους Aργίτες·
όμοια και τώρα αυτό το θέλημα μη μου το αρνιέσαι πάλε.]

                 N. Kαζαντζάκης - I. Θ. Kακριδής


--------------------------------------------------------------------------------------------


Η λυρική ποιήτρια Σαπφώ

Η αρχαία που τραγούδησε τον έρωτα όπως κανείς!


ΣΑΠΦΩ


Για την αρχαία Ελληνίδα ποιήτρια από τη Λέσβο, που συνέδεσε το όνομά της στην Ιστορία τόσο με τη λυρική ποίηση όσο και με τον λεσβιακό έρωτα, δεν είναι και πολλά γνωστά.
Η μόνη σύγχρονη πηγή που αναφέρεται στον βίο της Σαπφούς είναι η ίδια της η ποίηση, με τους ιστορικούς και τους ακαδημαϊκούς κύκλους να είναι ωστόσο ιδιαίτερα επιφυλακτικοί στο να συνάγουν βιογραφικά στοιχεία από το έργο της ή να αποδεχτούν τις πληροφορίες που η ίδια παραθέτει στα ποιήματά της ως αυτοβιογραφικές αναφορές.

Ταυτοχρόνως, όλες οι κατοπινές πηγές που κάνουν λόγο για τη Σαπφώ έχουν τεθεί εν αμφιβόλω, κάθε στοιχείο λοιπόν που αφορά στον βίο της παρατίθεται με επιφυλάξεις.
Όπως κι αν έζησε βέβαια η Σαπφώ, όποια κι αν ήταν, δεν έμεινε στην Ιστορία άδικα ως η μεγαλύτερη ποιήτρια της αρχαιότητας! Ο ζωντανός, έντονος και συναισθηματικά φορτισμένος τρόπος γραφής της έμελλε να έχει απήχηση στο παγκόσμιο κοινό κάθε εποχής, κάνοντας τους στίχους της πραγματικά πανανθρώπινους.

Και βέβαια, από κοινού με τους άλλους μεγάλους λυρικούς της αρχαιότητας, όπως ο Αλκαίος και ο Πίνδαρος, συνέβαλε τα μέγιστα στην απομάκρυνση της αρχαιοελληνικής ποιητικής παράδοσης από το δράμα και το έπος, με το έργο της να είναι η επιτομή του λογοτεχνικού είδους που άρχισε να κάνει δειλά-δειλά την εμφάνισή του στον 7ο και 6ο αιώνα π.Χ., τη ραφιναρισμένη δηλαδή στιλιστικά λυρική ποίηση.

Προφίλ


Για τη ζωή της Σαπφούς ελάχιστα πράγματα είναι γνωστά. Από πάπυρο του 200 μ.Χ. περίπου καθώς και από το περίφημο βυζαντινό λεξικό του Σουίδα (Σούδα) του 10ου αιώνα γνωρίζουμε ότι η Σαπφώ (ή Ψαπφώ, στην τοπική αιολική διάλεκτο) ήταν σύγχρονη του Αλκαίου και του Πιττακού και ότι γεννήθηκε στη Λέσβο, πιθανότατα στην Ερεσό (ή τη Μυτιλήνη), γύρω στο 630-620 π.Χ., την εποχή δηλαδή της κοινωνικής και πολιτιστικής ακμής της περιοχής.

Η μητέρα της ονομαζόταν Κλεΐς και ο πατέρας της Σκαμανδρώνυμος, ενώ είχε και τρεις αδελφούς, τους Λάριχο, Χάραξο και Ευρύγιο. Τόσο ο πάπυρος όσο και το λεξικό του Σούδα συμφωνούν ότι η Σαπφώ είχε μια κόρη, την Κλεϊδα, την οποία αναφέρει και η ίδια η ποιήτρια σε δύο έργα της, ενώ φέρεται να ήταν παντρεμένη με ευκατάστατο και ευγενικής καταγωγής νέο από την Άνδρο, τον Κερκύλα. Είναι πάντως πιθανό, θεωρούν οι μελετητές, τα στοιχεία που παραθέτει η ίδια για τη ζωή της να ήταν απλές λογοτεχνικές μεταφορές που οι αρχαίοι συγγραφείς θεώρησαν βιογραφικά στοιχεία και δημιουργήθηκε έτσι η βιογραφική σαπφική παράδοση. Ιστορική συναίνεση για τα γεγονότα που αναφέρονται στη ζωή της δεν υπάρχει.



Οι μαρτυρίες κάνουν πάντως λόγο για την αριστοκρατική καταγωγή της Σαπφούς, με την ίδια να μπλέκεται στη δίνη των πολιτικών αναταραχών που συγκλόνισαν τη Λέσβο και ανάγκασαν την αριστοκρατία του νησιού σε εξορία από την πρωτεύουσα Μυτιλήνη: η Σαπφώ καταφεύγει προσωρινά στη Σικελία, επιστρέφει όμως λίγο αργότερα στο νησί, όταν η τυραννία καταλύθηκε.
Την εποχή αυτή η Σαπφώ φέρεται να ίδρυσε ωδείο στο νησί και να συγκέντρωσε γύρω της τις νεαρές αριστοκράτισσες της Λέσβου, για να τις διδάξει μουσική και ποίηση. Από τη στενή σχέση της Σαπφούς με τις μαθήτριές της, η οποία θεωρήθηκε απρεπής λόγω της ερωτικής της φύσης, θα προέκυπτε ο όρος «λεσβιακός έρωτας» για να περιγράψει τις ομοφυλοφιλικές σχέσεις μεταξύ γυναικών.



Η Σαπφώ δεν ήταν η μόνη ούτε καν η πρώτη γυναίκα που είχε στην κατοχή της ωδείο, καθώς η πρακτική αυτή ήταν διαδεδομένη στη θρησκευτική αρχαιοελληνική παράδοση του καιρού. Ήταν περισσότερο οι ερωτικές σχέσεις που φέρεται να διατηρούσε με τις μαθήτριές της που θα της έφερναν την επίμαχη φήμη. Αυτό βέβαια δεν θα κηλίδωνε το όνομά της, με τους αρχαίους να την αποκαλούν «η Ποιήτρια», με τον ίδιο τρόπο και σεβασμό που αποκαλούσαν τον Όμηρο «ο Ποιητής». Ο Πλάτωνας τη χαιρέτισε ως τη «δέκατη Μούσα», ενώ η ίδια είχε τιμηθεί με αγάλματα (στις Συρακούσες και την Πέργαμο) και είχε απαθανατιστεί ακόμα και στο νόμισμα που έκοψε προς τιμήν της η Λέσβος.

Για την κατάληξη της σπουδαίας ποιήτριας δεν είναι επίσης τίποτα γνωστό, αν πιστέψουμε πάντως τον Οβίδιο (ο οποίος φέρεται να πίστεψε τον θρύλο), η Σαπφώ φέρεται να αυτοκτόνησε πηδώντας από απόκρημνα βράχια όταν ο έρωτάς της για τον Φάωνα έμεινε ανεκπλήρωτος. Αν ο Φάωνας ήταν υπαρκτό πρόσωπο ή ζούσε μόνο μέσα στους σαπφικούς στίχους, δεν είναι τίποτα γνωστό. Οι ιστορικοί αμφισβητούν σήμερα την αλήθεια του μύθου, θεωρώντας τον ως όχημα για την άρση της ομοφυλοφιλικής φύσης της ποιήτριας (αυτοκτόνησε για τα μάτια ενός άντρα!). Η ίδια πρέπει να πέθανε σε ηλικία 50 ετών, κάπου δηλαδή μεταξύ 580-570 π.Χ.

Έργο




Ήδη από τα αρχαία χρόνια αναπτύχθηκε μια λογοτεχνική παράδοση που επιτέθηκε στην ερωτική ποίηση της Σαπφούς με σκοπό να τη γελοιοποιήσει για τις πρόδηλες σεξουαλικές προτιμήσεις και ποιητικές αναφορές της. Μέχρι και τα βιογραφικά της στοιχεία διαστρεβλώθηκαν για να υπηρετήσουν τη ρητορεία των ηθικών και ψυχολογικών αναστολών των αναγνωστών κάθε κατοπινής εποχής.
Παρά το γεγονός ότι θεωρούταν η μεγαλύτερη λυρική ποιήτρια της αρχαιότητας, οι αττικοί κωμωδιογράφοι τη δυσφήμησαν για τις ομοφυλοφιλικές της τάσεις, την ίδια ώρα που ο λυρικός ποιητής Ανακρέων ο Τήιος τη σάρκαζε ως «λεσβία». Παρά τον σαφή συναισθηματισμό που εκδήλωνε προς τις μαθήτριές της, σε καμία πηγή δεν αναφέρεται κάτι σχετικό, με τη λεσβιακή ρητορεία ωστόσο να την ακολουθεί πιστά. Σήμερα οι μελετητές του έργου της αμφισβητούν εν πολλοίς την ομοφυλοφιλική της διάσταση: την ώρα που η φύση των ερωτικών της πόθων είναι αναντίρρητη, δεν υπάρχει καμία απόδειξη ότι η Σαπφώ όντως έκανε έρωτα με γυναίκες!

Η Σαπφώ έζησε σε μια κρίσιμη για τη Λέσβο εποχή. Αριστοκράτισσα η ίδια ανήκε στην πολιτική μερίδα του Αλκαίου και γι' αυτό οι πολιτικές μεταβολές, που λάβαιναν χώρα εκεί, δεν την άφηναν ανεπηρέαστη. Οι αναταραχές, οι πολιτικές συγκρούσεις, οι στάσεις, οι συνωμοσίες που χαρακτήριζαν τη ζωή της Μυτιλήνης εκείνη την εποχή επέδρασαν σίγουρα πάνω της, δεν αποτέλεσαν όμως θέματα της ποιήσής της, όπως συνέβηκε με τον Αλκαίο.

Τα θέματα της ποίησής της έχουν κυρίως ερωτικό χαρακτήρα και σχετίζονται άμεσα με τις σχέσεις, που είχε με τα κορίτσια που αποτελούσαν τον κύκλο της, καθώς και με την προσωπικότητα και το ήθος της. Το θέμα είναι αρκετά παλιό. Η Σούδα και το παπυρικό βιογραφικό απόσπασμα, για το οποίο μιλήσαμε πιο πάνω, αναφέρονται στην δυσφήμιση της ποιήτριας, που προήλθε απ' τις σχέσεις της με τις «εταίρες» και τις «φίλες» της. Ο Στράβωνας (13,2,3) τη χαρακτηρίζει «θαυμαστόν τι πράγμα» και υποστηρίζει πως δεν υπήρξε γυναίκα εφάμιλλή της στον ποιητικό χώρο, ενώ ο Τατιανός (Προς Έλληνας, 33) μιλά περιφρονητικά και υβριστικά γι' αυτήν και τη χαρακτηρίζει «γύναιον πορνικόν ερωτομανές» που «την εαυτής ασέλγειαν άδει».

Μερικοί φιλόλογοι, παρερμηνεύοντας τους στίχους της ποιήτριας και τονίζοντας τις υπερβολές που υπάρχουν σ' αυτούς, καταλήγουν στο συμπέρασμα πως η Σαπφώ ήταν «γυναικεράστρια» και πως ο «λεσβιακός έρωτας» ήταν ο δεσμός που τη συνέδεε με τα κορίτσια του κύκλου της. Σήμερα πιστεύεται πως τα κορίτσια που συγκεντρώνονταν γύρω από την Σαπφώ ζούσαν σε μια ατμόσφαιρα μουσικής και ποίησης και μάθαιναν λεπτούς τρόπους συμπεριφοράς, την τέχνη και τη χάρη στο ντύσιμο, χορό, μουσική, τραγούδι κτλ. 




Γρήγορα η ώρα πέρασε...

Σαπφώ..(Ξυδάκης- Αρβανιτάκη)..

Γρήγορα η ώρα πέρασε, μεσάνυχτα κοντεύουν,
πάει το φεγγάρι, πάει και η Πούλια, βασιλέψανε
και μόνο εγώ κείτομαι δω μονάχη κι έρημη.
Ο Έρωτας που βάσανα μοιράζει, ο Έρωτας
που παραμύθια πλάθει άρπαξε την ψυχή μου
και την τράνταξε ίδια καθώς αγέρας απ’ τα βουνά
χυμάει μέσα στους δρυς φυσομανώντας.



Η Σαπφώ δεν ήταν αρχηγός κάποιας σχολής μουσικής, ποίησης και χορού ούτε αρχηγός λατρευτικής οργάνωσης ή αρχηγός «ακαδημίας», όπως πιστεύεται. [Βλ.Markelbach,1-29 και Page (3), 112]. Απλά αποτελούσε μέλος ενός κύκλου κοριτσιών αριστοκρατικής καταγωγής, που απέβλεπε στην καλλιέργεια του ωραίου σ' όλες του τις εκφράσεις και στη διαπαιδαγώγηση μ' έναν τρόπο όμορφο κι ευχάριστο, όπως απαιτούσε και διευκόλυνε ο πολιτισμός της Μυτιλήνης της εποχής εκείνης, που παρουσίαζε μεγάλη ανάπτυξη. Η ποίηση της Σαπφώς αναφέρεται στη συγκίνηση που χαρίζει η συμβίωση, στον πόνο του χωρισμού και στην αναπόληση καθετί όμορφου που ανήκει στο παρελθόν. [Βλ. όσα γράφει σχετικά με το θέμα ο Σκιαδάς (4), 96-100]. 

Η Σαπφώ δέχτηκε τη λατρεία της ομορφιάς με σοβαρότητα και πάθος και την έκανε κύρια πηγή της έμπνευσής της. Ο Μάξιμος ο Τύριος (18,9) παρομοιάζει τη σχέση της Σαπφώς με τα κορίτσια του κύκλου της μ' εκείνην του Σωκράτη με τους ανταγωνιστές του σοφιστές, και αναφέρει πως η Σαπφώ δεν ήταν η μόνη που έδειχνε αφοσίωση στα κορίτσια. [Βλ.Bowra(4), 265-6].

Τα ποιήματα της Σαπφώς ταξινομήθηκαν από τους Αλεξανδρινούς φιλολόγους σε εννιά βιβλία σύμφωνα με τη μετρική τους μορφή• «έγραψε δε μελών λυρικών βιβλία θ» ( Σούδα). 

Τα ποιήματά της, που είναι κλητικοί ύμνοι, ωδές, ελεγείες, θρήνοι, επιγράμματα και επιθαλάμια, αποτελούν τα ωραιότερα δείγματα ερωτικού πάθους και ποιητικής ευαισθησίας. Η υψηλή και πειθαρχημένη τέχνη της Σαπφώς κατορθώνει να μορφοποιήσει με τέλειο τρόπο τα συναισθήματα που γεννούσαν οι μεταλλαγές στις σχέσεις της με τα κορίτσια του κύκλου της. 

Το ύφος της Σαπφώς είναι συνδυασμός υπερβολικών και ακραίων στοιχείων. Αυτή «συνδυάζει την ένταση με τη χάρη, τη σφοδρότητα με τη γλυκύτητα• αυτή διακρίνεται για την απλότητα και την κομψότητα, το πάθος και τη νηφαλιότητα, τη διαύγεια και το βάθος• αυτή έχει την αιολική μεγαλοπρέπεια, αν και δεν αγαπά πολύ τις μεταφορές. Η έκφρασή της είναι ακμαία, συχνά ορμητική, αλλά πάντα διατηρεί τη μελωδία της.... Λατρεύει την ομορφιά του εξωτερικού κόσμου και την ανθρώπινη τρυφερότητα». (Smyth, 230). Άξια κατέχει τη θέση που κέρδισε στην αρχαία ελληνική και στην παγκόσμια λογοτεχνία.»

Για την Σαπφώ υπάρχουν πλήθος ιστορικές μαρτυρίες (Ηρόδοτος, Αθήναιος, Πλούταρχος και άλλοι).


Αυτό βέβαια δεν στέρησε τη δυνατότητα στους χριστιανούς ηθικολόγους να αναθεματίσουν την ποίησή της, την ίδια ώρα που οι εκδότες του έργου της έκοβαν και έραβαν τους ερωτικούς της στίχους κατά βούληση, εξαλείφοντας αποσπάσματα ή αλλάζοντας λέξεις που θεωρούσαν ότι το κοινό της εκάστοτε εποχής θα έβρισκε «πιπεράτες».

Η ίδια η ιστορία της υποδοχής του λογοτεχνικού της έργου είναι αναπόσπαστο μέρος της σημαντικότητάς της ως ποιήτριας. Οι χριστιανοί λογοκριτές της Αλεξάνδρειας, της Ρώμης και της Κωνσταντινούπολης δεν δίστασαν να απαγορεύσουν τα έργα της σε διάφορες ιστορικές εποχές, με τον Γρηγόριο τον Ναζιανζηνό και τον Πάπα Γρηγόριο Ζ' να παραγγέλνουν ακόμα και το κάψιμο των ποιητικών της συλλογών.



Παρά τις ασίγαστες προσπάθειες ωστόσο της πουριτανικής εποχής, το έργο της Σαπφούς ζει και συνεχίζει να κοσμεί την παγκόσμια λογοτεχνία με τον έντονο ερωτισμό και τη λυρικότητα των στίχων της. Η ίδια συνέγραψε ερωτικά ποιήματα, ύμνους αλλά και τραγούδια του γάμου. Από το έργο της σώζονται σπαράγματα που συνέλεξαν με κόπο αλεξανδρινοί λόγιοι και κυκλοφόρησαν σε χωριστούς τόμους: οι σαπφικοί «Ύμνοι» και τα «Επιθαλάμια» (τραγούδια του γάμου δηλαδή) συμπυκνώνουν τη μελωδικότητα των ωδών της και τη μεγαλειότητα του συναισθηματικού της κόσμου.

Πέρα από τα αποσπάσματα της ποίησής της, έχουν διασωθεί αυτούσια ο «Ύμνος στην Αφροδίτη» και η «Ωδή», ενώ μια σειρά ακόμα από ποιήματα και στίχους που της αποδίδονται είτε ελέγχονται ακόμα για την πατρότητά τους είτε έχουν αμφισβητηθεί εκτεταμένα.


Η μεγάλη ποιήτρια του Έρωτα συνεχίζει να επηρεάζει με τους στίχους της τον ψυχισμό κάθε ανθρώπινου όντος, με τις οικουμενικές αξίες που τραγούδησε να έχουν αντίκτυπο σε κάθε άνθρωπο, όποιες κι αν είναι οι σεξουαλικές του προτιμήσεις. Και πέρα βέβαια από το θέμα του έρωτα, η Σαπφώ συνέβαλε στη λυρική ποίηση με πολλούς ακόμα τρόπους: η έμφαση στο συναίσθημα, την υποκειμενική εμπειρία και την ατομική πράξη σηματοδοτεί ορόσημο στη στροφή της ποίησης από το επικό και το δραματικό στο βαθύτατα λυρικό.

Κι εδώ ακριβώς εδράζεται η μεγάλη συνεισφορά της Σαπφούς στην παγκόσμια λογοτεχνία, πράγμα που έχουν από καιρό αποκρυσταλλώσει οι θεωρητικοί της λογοτεχνίας: βοήθησε όσο κανείς να εγκαθιδρυθεί το λογοτεχνικό είδος της λυρικής ποίησης, κάνοντας το συναίσθημα να κυριαρχήσει στη λογοτεχνία κατά τις χιλιετίες που θα ακολουθούσαν το σπουδαίο έργο της.

-----------------------------------------------------------------------------------------------------


ΠΗΓΕΣ









-----------------------------------------------------------------------------------------------------






Τι θέλω τι - Ελευθερία Αρβανιτάκη

Στίχοι από την αρχαία ποιήτρια Σαπφώ σε απόδοση Οδυσσέα Ελύτη.
Μουσική του Νίκου Ξυδάκη.


Ολονυχτίς ο σκοτεινός
τα μάτια ο ύπνος κυριεύει
και με καίει, με καίει
και μ’ ανάβει ο πόθος
σύγκορμη.

Τι θέλω τι, μήτε ξέρω τι,
δυο γνώμες μέσα μου.
Τι θέλω τι, μήτε ξέρω τι,
σταγόνα τη σταγόνα ο πόνος μου.
Δημοσίευση σχολίου