Σάββατο, 4 Απριλίου 2015

KEEP CALM AND LOVE PHILOSOPHY !


Επειδή η στωική φιλοσοφία διαμορφώθηκε στο διάστημα αρκετών αιώνων, ήταν επόμενο στην εξέλιξη της να παρουσιάσει διακυμάνσεις και αποκλίσεις από την αρχική διατύπωση της. Βέβαια, δεν είμαστε σε θέση σήμερα εμείς να παρακολουθήσαμε λεπτομερώς την εξέλιξη της στωικής φιλοσοφίας κατά τις διάφορες φάσεις της ανάπτυξης της, καθόσον, αν εξαιρέσαμε τα συγ­γράμματα του Σενέκα, του Επίκτητου και του Μάρκου Αυρηλίου, που έχομε στην διάθεση μας, από το έργο των απολογητών της αρχαίας και της μέσης Στοάς λίγα αποσπάσματα έφτασαν ως εμάς. και οι πληροφορίες που έχομε για τις ιδέες των είναι έμμεσες. Ίσως ο καλύτερος τρόπος, για να παρου­σιάσει κανείς την φιλοσοφία των Στωικών με τρόπον εύληπτο και συναφή, θα ήταν να σταθεί σε ορισμένες έννοιες που απετέλεσαν βασικούς άξονες της διδασκαλίας των κατά την ανάπτυξη της μέσα στον χρόνο. Τέτοιες έννοι­ες είναι: η αρετή και η απάθεια, η ειμαρμένη και η ελευθερία, η φύση και η συμπάθεια.


        Για τους στωικούς φιλοσόφους, ο δρόμος που πρέπει ν’ ακολουθήσει κανείς για να εξασφαλίσει στην ψυχή του την ηρεμία, την γαλήνη, την αταραξία, και να γίνει, έτσι, ευτυχισμένος, δεν είναι, όπως ισχυρίστηκε ο Επίκουρος, οι ηδονές, αλλά η αρετή. Και τον δρόμο αυτόν προς την αρετή μπορεί να του τον υποδείξει η φιλοσοφία· η φιλοσοφία είναι, πρώτα από όλα, «άσκηση της αρετής».


Προτομή του νεαρού Μάρκου Αυρήλιου. Καπιτολινό Μουσείο της Ρώμης


Η αρετή, κατά τους στωικούς φιλοσόφους, είναι αυτάρκης, αυτόνομη, αυτο­τελής, υπό την έννοια ότι, για να υπάρξει, δεν έχει ανάγκη από κάποιον παράγοντα έξω από αυτήν που να την προκαλέσει. Δεν μοιάζει η αρετή, εν προκειμένω, με την ηδονή, που η ανάδειξη της μέσα μας προϋποθέτει κατ’ ανάγκην ένα αντικείμενο διαφορετικό και ανεξάρτητο από αυτήν δεν θα μπορούσε, ασφαλώς, να βιώσει κανείς την ηδονή που νιώθει απολαμβάνο ντας, παραδείγματος χάριν, ένα φαγητό ή κάποιο μουσικό κομμάτι, αν δεν υπήρχε το φαγητό αυτό ή το εν λόγω μουσικό κομμάτι. «Η αρετή», όμως, κατά τους στωικούς φιλοσόφους, «αξίζει να προτιμηθεί μόνο για τον εαυτό της και όχι εξαιτίας του φόβου, της ελπίδας ή κάποιου άλλου εξωτερικού πράγματος».

        Αν και αποδίδουν στην αρετή οι στωικοί φιλόσοφοι απόλυτη αξία, εν τού­τοις δεν φτάνουν σε κάποιο είδος ηθικού φανατισμού, στο πλαίσιο του οποί­ου κάθε μορφή κακίας είναι ανεπίτρεπτη. Απεναντίας, θεωρούν ότι η ύπαρ­ξη του κακού μπορεί ν’ αποβεί ωφέλιμη στον άνθρωπο οδηγώντας τον στην αρετή. Αρκεί να έχει κανείς την υπομονή να δει τα πράγματα συνολικά, και όχι αποσπασματικά και μεμονωμένα. Έτσι, θα μπορέσει να καταλάβει, παραδείγματος χάριν, ότι οι κοριοί, όσο απεχθείς κι αν μας φαίνονται, συμ­βάλλουν, εντούτοις, στην βελτίωση μας, καθώς μας υποχρεώνουν να ξυπνά­με το πρωί και να μη μέναμε στο κρεβάτι τεμπελιάζοντας. Είναι επιτυχής, εν προκειμένω, ο παραλληλισμός που κάνει ο Πλούταρχος μεταξύ των δια­φόρων μορφών κακίας που υφίστανται στον κόσμο και ορισμένων αστείων στίχων που απαντώνται σε μια κωμωδία. «Όπως οι κωμωδίες περιλαμβά­νουν αστείους στίχους που, αν τους εξετάσει κανείς μεμονωμένους, είναι πρόστυχοι, αλλά, αν τους δει στο σύνολο του ποιήματος, προσθέτουν σε αυτό κάποιαν χάρη, έτσι ψέγει και την κακία, αν την αντιμετωπίσει μεμονωμένα· δεν είναι, όμως, άχρηστη στο πλαίσιο ενός συνόλου». 

Ο Χρύσιππος, που απετέλεσε τον κορυφαίο εκφραστή της στωικής φιλοσοφίας κατά την πρώτη φάση της —σε τέτοιο σημείο μάλιστα, ώστε να λεχθεί ότι «αν δεν υπήρχε ο Χρύσιππος, δεν θα υπήρχε η φιλοσοφία της Στοάς»—. υποστήριξε ότι οι κακίες είναι απαραίτητο να υπάρχουν, γιατί χωρίς αυτές δεν θα μπορούσαν οι άνθρωποι να καταλάβουν την σημασία και την σπου­δαιότητα της αρετής. Πολλές φορές εκτιμάμε ένα πράγμα, εφόσον το δούμε δίπλα στο αντίθετο του· η λαμπρότητα και η τελειότητα της αρετής αναδει­κνύονται με μεγαλύτερη σαφήνεια και με πιο εντυπωσιακό τρόπο, αν αντι-παραβληθούν προς την ατέλεια και τις αρνητικές όψεις της αντίστοιχης κακίας.

        Μεταξύ της αρετής και της κακίας, που αποτελούν τους δύο πόλους ανάμε­σα στους οποίους εκδηλώνεται η συμπεριφορά των ανθρώπων, υπάρχουν άλλες καταστάσεις, όπως η ζωή και ο θάνατος, η αρρώστια και η υγεία, η φτώχεια και η ευπορία. η ταπεινότητα και η αλαζονεία κ.ά., που από την φύση τους δεν έχουν καμιάν —θετική ή αρνητική— αξία και. για τούτο, οι στωικοί φιλόσοφοι τις αποκαλούν με τον όρο «αδιάφορα». Αν μια από τις αδιάφορες αυτές καταστάσεις μας βοηθάει να γίνομε ενάρετοι, αποκτά θετι­κή αξία· διαφορετικά, αν μας ωθεί προς την κακία, έχει αρνητική αξία, γίνε­ται απαξία. Συμβαίνει, βέβαια, οι άνθρωποι να προτιμούν ορισμένες από τις αδιάφορες αυτές καταστάσεις έναντι άλλων. Αυτό είναι δικαιολογημένο. Ο Χρύσιππος έλεγε, παραδείγματος χάριν, ότι «είναι τρελοί όσοι απορρίπτουν τον πλούτον και την υγεία και την απονία και την αρτιότητα του σώματος, και δεν προσπαθούν να διατηρήσουν τ’ αγαθά αυτά».

 Εκείνο που είναι ανε­πίτρεπτο, ωστόσο, είναι να επαναπαυθεί και να υποδουλωθεί κανείς στην αρχική, φυσική προτίμηση του προς αυτές τις καταστάσεις και εν ονόματι τους να ξεπουλήσει την αξιοπρέπεια του και την ψυχή του ολόκληρη. Κανένα αγαθό, ακόμη και η ίδια η ζωή, δεν πρέπει να συντηρείται από τον άνθρωπο, αν δεν εξασφαλίζει την ηθική ακεραιότητα του. Οι στωικοί φιλόσοφοι συνι­στούσαν στους ανθρώπους την εθελουσία και έντιμη «εξαγωγήν εκ του βίου».
 Η παράδοση λέει ότι ο Ζήνων και ο Κλεάνθης, από τους πρωταγωνιστές της στωικής φιλοσοφίας, δεν δίστασαν ν’ αυτοκτονήσουν, όταν κατάλαβαν ότι το αγαθό της ζωής έγινε ανασταλτικός παράγων για την εκ μέρους των άσκηση της αρετής· θεώρησαν ότι η ζωή τους δεν είχε πλέον καμιάν αξία γι’ αυτούς, καθώς ο μεν, ύστερα από κάποιον τραυματισμό, βρισκόταν σε πλήρη αδυνα­μία, ο δε είχε φτάσει σε βαθύτατο γήρας. Κατά τους στωικούς φιλοσόφους, οφείλει να είναι έτοιμος να διατηρήσει κανείς αλώβητη την αξιοπρέπεια του και την ψυχή του απέναντι και στις πιο δυσάρεστες και τις πιο επώδυνες καταστάσεις. Ιδού πώς ο Επίκτητος λέει ότι θα πρέπει να σκέφτεται ο στω­ικός φιλόσοφος: «θα πεθάνω· αλλά πρέπει γι’ αυτό να πεθάνω βογκώντας; Θα φυλακιστώ· αλλά πρέπει γι’ αυτό να θρηνολογώ; Θα εξοριστώ· αλλά ποιος μπορεί να μ’ εμποδίσει να φύγω χαμογελώντας και ήρεμος; —Πες μου το μυστικό. —Δεν το λέω, γιατί αυτό εξαρτάται από την θέληση μου. —Θα σε ρίξω τότε στα σίδερα. —Άνθρωπε, τι λες; Εμένα; Μόνο το πόδι μου θ’ αλυσοδέσεις. Την θέληση μου ούτε ο Δίας μπορεί να καταβάλει. —Θα σε φυλακίσω. —Το καημένο μου κορμί, εννοείς. —Θα σε αποκεφαλίσω. —Πότε εγώ σου είπα πως μονάχα ο δικός μου τράχηλος δεν μπορεί να κοπεί;». 

Για να φτάσει κανείς, όπως εισηγούνται οι στωικοί φιλόσοφοι, στην κατά­σταση της πλήρους αδιαφορίας, η οποία θα τον βοηθήσει, ακόμη και εν μέσω των πιο επώδυνων καταστάσεων, ν’ αποκτήσει και να διατηρήσει η ψυχή του την αταραξία και την γαλήνη εκείνη που θα του εξασφαλίσει την ευτυχία, χρειάζεται να ξεπεράσει κάθε συναισθηματισμό, να χειραφετηθεί από τις εγκόσμιες επιθυμίες του, ν’ απελευθερωθεί από τα πάθη του —όχι μόνο από τα θεωρούμενα κακά πάθη, αλλά από όλα τα πάθη ανεξαιρέτως. Και τούτο, διότι το πάθος, γενικώς, είναι μια «άλογη και αφύσικη κίνηση της ψυχής, μια ορμή πλεονάζουσα», που δεν αφήνει τον άνθρωπο να κρίνει σωστά την θέση του μέσα στον κόσμο και την συγγενική σχέση του με την φύση. 

Κατά τους στωικούς φιλοσόφους, στο σύμπαν υπάρχουν δυο αρχές: μια ενεργητική, το «ποιούν», που είναι ο θεός. ο οποίος ταυτίζεται με τον λόγο. και μια παθητική δύναμη, το «πάσχον», που είναι η αδιαμόρφωτη ύλη. Ο θεός. που οι στωικοί φιλόσοφοι τον ταυτίζουν με τον λόγο. είναι ο δημιουρ­γός του κόσμου, καθώς, επενεργώντας πάνω στην ύλη, διαμορφώνει τα διά­φορα όντα. που συγκροτούν την φυσική πραγματικότητα. Η σχέση του θεού ή του λόγου με το σύμπαν δεν είναι υπερβατική· αυτός, δηλαδή, δεν δημι­ούργησε τον κόσμο, για να μείνει κατόπιν έξω και πέρα από αυτόν. 

Απεναντίας, οι στωικοί φιλόσοφοι, εισηγούμενοι μια πανθεϊστική αντίληψη, ισχυρίστηκαν ότι ο θεός, ο λόγος διαπερνάει ολόκληρο τον κόσμο και γίνε­ται ένα με αυτόν, αποτελώντας έτσι τον συνεκτικό ιστό της πολύμορφης φύσης, την δύναμη εκείνη μέσω της οποίας το κοσμικό σύστημα διατηρεί την ενότητα του και την συνοχή του. Χάρις στην δύναμη αυτή της θείας αρχής του λόγου, τον «τόνον». όπως την αποκαλούν οι στωικοί φιλόσοφοι, το σύμπαν από άκρου εις άκρον διέπεται από την αρχή της συμπαθείας, σύμ­φωνα με την οποία τα εγκόσμια όντα επιδρούν το ένα πάνω στο άλλο. Ο κόσμος μοιάζει μ’ έναν τεράστιο έμβιο οργανισμό, του οποίου η λειτουργία του ενός οργάνου δεν είναι ανεξάρτητη από την λειτουργία κάποιου άλλου οργάνου του. Έτσι, καθώς, βάσει της αρχής της συμπαθείας, διαδοχικά το ένα εγκόσμιο ον επηρεάζει το άλλο, είναι δυνατόν να μεταφερθεί η ενέργεια από το πιο μακρινό αστέρι του ουρανού στο πιο τελευταίο πράγμα της γης και να το επηρεάσει.

Προτομή του Ποσειδώνιου του Ρόδιου, 


Οι εκδηλώσεις των εγκόσμιων πραγμάτων, οι επιδράσεις του ενός όντος πάνω στο άλλο. που συγκροτούν την πορεία του σύμπαντος, δεν είναι τυχαί­ες, ακανόνιστες, συμπτωματικές, αλλά, επειδή τα πάντα δημιουργήθηκαν σύμφωνα με τις επιταγές του λύγου, ο οποίος και μετά την δημιουργία του σύμπαντος εξακολουθεί να το διαρρέει, υπόκεινται σε μια νομοτελειακή τάξη. την οποίαν οι στωικοί φιλόσοφοι αποκαλούν «ειμαρμένη». Τα πάντα στο σύμπαν τελούνται σύμφωνα με μιαν αναγκαιότητα που έχει καθοριστεί εκ των προτέρων από τον κοσμικό λόγο και η οποία εξακολουθεί να συντη­ρείται χάρις στην συνεχιζόμενη παρουσία του μέσα στο σύμπαν. 

Η ειμαρμένη, η οποία διέπει την πορεία των πραγμάτων και των γεγονότων του κόσμου, κατά τους στωικούς φιλοσόφους, δεν αναιρεί, όπως ίσως φαί­νεται, την ανθρώπινη ελευθερία, και, ως εκ τούτου, δεν πρέπει να συγχέε­ται με την έννοια της μοιρολατρίας, σύμφωνα με την οποία είναι μάταιο να προσπαθεί να κάνει κανείς κάτι, αφού η έκβαση του έχει ήδη αποφασιστεί. Ο Χρύσιππος επιχείρησε να δείξει πώς συνδυάζεται η ειμαρμένη του κόσμου με την ανθρώπινη ελευθερία. Κατ’ αυτόν, η ειμαρμένη ορίζει εκ των προτέρων τις δυνατότητες που ενδέχεται ν’ ακολουθήσει ένα γεγονός. Αν, παρα­δείγματος χάριν, είμαι τώρα άρρωστος, υπάρχει η δυνατότητα να καλέσω έναν καλό γιατρό, ο οποίος θα με βοηθήσει να συνέλθω, όπως υπάρχει η δυνατότητα να καλέσω έναν κακό γιατρό, υπάρχει η δυνατότητα να πάρω ένα αποτελεσματικό φάρμακο, όπως υπάρχει η δυνατότητα να πάρω ένα φάρμακο που θα επιδεινώσει την κατάσταση μου, και ούτω καθεξής. Όλες οι δυνατότητες αυτές είναι δεδομένες στο πλαίσιο της ειμαρμένης του κόσμου, και είναι γνωστό εκ των προτέρων τι θα συμβεί, αν επιλέξω μια από τις δυνατότητες αυτές. Το ποια, όμως, από τις δυνατότητες αυτές θα επιλέξω εναπόκειται, σε μένα· εγώ θ’ αποφασίσω, παραδείγματος χάριν, ποιον γιατρό θα καλέσω. 

Οι στωικοί φιλόσοφοι διέκριναν στις πράξεις του ανθρώπου δυο αιτίες: τις απώτερες, οι οποίες αναφέρονται στις δυνατότη­τες που υπαγορεύονται από την ειμαρμένη προκειμένου να τελεστεί μια πράξη, και τις προσεχείς αιτίες, που αφορούν στις αποφάσεις τις οποίες παίρνει τελικώς το πρόσωπο που πράττει. Η ειμαρμένη, ως ορίζουσα τις δυνατότητες των πράξεων του ανθρώπου, όχι μόνο δεν αντιβαίνει στην ελευ­θερία της βούλησης του, αλλά, απεναντίας, την υπηρετεί. Γιατί, για να είναι κανείς ελεύθερος στις επιλογές του, θα πρέπει να υπάρχουν εναλλακτικές δυνατότητες· είναι αστείο, λόγου χάριν, να προτείνω σε κάποιον ένα κουτί με μια μόνο κάρτα μέσα, λέγοντας του «ιδού, είσαι ελεύθερος να επιλέξεις όποια κάρτα θέλεις» —θα πρέπει να έχει τουλάχιστον δυο κάρτες μέσα το κουτί, για να έχει νόημα η προτροπή μου αυτή. Προκειμένου, λοιπόν, να εκτελεστεί ελεύθερα από τον άνθρωπο μια πράξη, απαιτείται αφ’ ενός μεν να υπάρχουν περισσότερες της μιας δυνατότητες, όπως ορίζει η ειμαρμένη, αφ’ ετέρου δε η συγκατάθεση του σε μιαν από τις δυνατότητες αυτές. Η ευθύνη του ανθρώπου που πράττει είναι καίρια, καθώς από την απόφαση του εξαρτάται με ποιον, τελικώς, από τους τρόπους, που έχουν προκαθορι­στεί από την ειμαρμένη, θα εξελιχθούν τα πράγματα. Εν τοιαύτη περιπτώ­σει, προκειμένου να προβεί κανείς στην καλύτερη επιλογή, θα πρέπει να είναι σε θέση να κρίνει σωστά.

        Προς τούτο, απαιτείται να μελετήσει ο άνθρωπος την φύση. να μάθει τις δυνατότητες σύμφωνα προς τις οποίες έχει προκαθοριστεί από τον θεό ή τον κοσμικό λόγο να εξελιχθούν τα γεγονότα και τα πράγματα, και να εναρμο­νιστεί, έτσι. μαζί της. Γιατί, αν αποφασίσει να δράσει ενάντια στην φύση και τους νόμους της ειμαρμένης, είναι βέβαιο ότι η πράξη του δεν θα έχει κανέ­να αποτέλεσμα. Το «ομολογουμένως τη φύσει ζην», έλεγαν οι στωικοί φιλό­σοφοι, δηλαδή το να ζει κανείς σε αρμονία με την φύση. είναι πρωταρχικός όρος για να εξασφαλίσει την ευτυχία.

        Η εναρμόνιση του ανθρώπου με την φύση, ωστόσο, για τους στωικούς φιλο­σόφους, δεν πρέπει να εκληφθεί σαν ένας στόχος που τοποθετείται κάπου στο μέλλον και βρίσκεται έξω και μακριά από αυτόν, και, ως εκ τούτου, για να επιτευχθεί σε κάποια στιγμή, χρειάζεται μια χρονική ωρίμανση. Απε­ναντίας, η εναρμόνιση του ανθρώπου προς την φύση είναι πάντοτε επίκαιρη και μπορεί να επιτευχθεί σε κάθε στιγμή, αφού είναι κάτι το εγγενές προς την δική του, την ανθρωπινή του φύση. Ο Χρύσιππος, όπως μας παρεδόθη, υποστήριζε ότι η φύση γύρω μας, προς την οποίαν οφείλαμε να εναρμονί­σαμε την συμπεριφορά μας, και η ανθρώπινη φύση μας είναι ένα και το αυτό. Σύμφωνα με την στωική φιλοσοφία, όπως στο σύμπαν ενυπάρχει ο λόγος από τον οποίον δημιουργήθηκε ο κόσμος, κατά τρόπον ανάλογο υπάρ­χει και μέσα μας ο λόγος. Ο «εν ημίν» λόγος αποτελεί τμήμα του κοσμικού λόγου. Η διατύπωση αυτή δεν είναι απλώς ένα σχήμα λόγου, αλλά εκφρά­ζει μιαν ουσιαστική ταυτότητα. Τόσον ο κοσμικός λόγος, η θεία αρχή που δημιούργησε το σύμπαν και εξακολουθεί να το διαπερνάει, όσον και ο «εν ημίν» λόγος έχουν υλική σύσταση.

        Οι στωικοί φιλόσοφοι ταύτιζαν τον κοσμικό λόγο με το πυρ, για να εκφρά­σουν, έτσι, την αιθέρια, αέρινη υλική υπόσταση του. Η πύρινη υφή του κοσμικού λόγου, χάρις στην οποία συντηρούνται τα πράγματα και τρέφονται και αυξάνονται τα ζώα και τα φυτά, δεν πρέπει να συγχέεται με το εγκό­σμιο πυρ. Ο κοσμικός λόγος αποκαλείται από τους στωικούς φιλοσόφους «πυρ τεχνικόν», για ν’ αντιδιασταλεί προς το εγκόσμιο, το «άτεχνο» πυρ, που καίει και καταστρέφει. Η ψυχή μας, επίσης, ο εν «ημίν» λόγος, κατά τους στωικούς φιλοσόφους, έχει, όπως ο κοσμικός λόγος, λεπτή σωματική σύσταση. Ο Κλεάνθης, για να δικαιολογήσει την περί ψυχής υλική αντίληψη του, υποστήριζε ότι, αν ήταν ασώματη, δεν θα μπορούσε να παρακολουθή­σει τις μεταβολές του σώματος, ούτε να επηρεάσει το σώμα. Γεγονός, όμως, είναι ότι υπάρχει μια αμοιβαία επίδραση μεταξύ του σώματος μας και της ψυχής μας· όταν το σώμα νοσεί, συμπάσχει μαζί του και η ψυχή, και, αντι­στρόφως, όταν η ψυχή καταλαμβάνεται από ντροπή ή από φόβο, το σώμα γίνεται αντιστοίχως κόκκινο ή ωχρό.

        Έτσι. χάρις στην ουσιαστική, την υλική συγγένεια που υφίσταται μεταξύ του κοσμικού και του ανθρώπινου λόγου, εάν εναρμονιστεί κανείς προς τις επί ταγές του λόγου που βρίσκεται μέσα του, έρχεται σε πλήρη αρμονία προς τους κανόνες του κοσμικού λόγου και, κατ’ επέκτασιν. προς την φύση που διέπεται από τις αρχές του λόγου. Το «ομολογουμένως τη φύσει ζην», λοι­πόν, που υπαγορεύει στον άνθρωπο τι πρέπει να πράξει ώστε να εξασφα­λίσει την ευτυχία, ισοδυναμεί προς το «ομολογουμένως τω λόγω ζην». Η αρετή και η ευδαιμονία μας, στην οποία μπορούμε να φτάσομε μέσω της αρετής, εξαρτώνται, σε τελευταία ανάλυση, από εμάς τους ίδιους, από την λογική φύση μας. από την υπακοή μας στις εντολές του «εν ημίν» λόγου. Από την τροχιά μας αυτή προς την αρετή και την ευδαιμονία μας απομα­κρύνουν τα πάθη μας, τα οποία, αναστατώνοντας την ψυχή μας. δεν μας επι­τρέπουν να κρίνομε σωστά, σύμφωνα με τους κανόνες του λόγου. Όθεν, αν θέλει ν’ αποκτήσει κανείς την αρετή και, μέσω αυτής, την ευδαιμονία οφεί­λει, εκριζώνοντας από την ψυχή του τα πάθη του. να φτάσει στην κατάστα­ση της απάθειας. Ο αγώνας αυτός μέσα από την απάθεια, που εισηγήθηκαν οι στωικοί φιλόσοφοι για την κατάκτηση της αρετής και την επίτευξη της προσωπικής ευδαιμονίας, όχι μόνο δεν είναι εύκολο να τον φέρει κανείς εις πέρας, αλλά μπορεί σε ορισμένες περιπτώσεις να μας εμβάλει και σε υπο­ψίες ως προς την ειλικρίνεια των εισηγητών του. Ο Σενέκας. συγκεκριμένα, από τους πιο προβεβλημένους απολογητές της στωικής φιλοσοφίας, παρότι, στο πλαίσιο της θεωρίας του για την απάθεια, καταφρονούσε τον πλούτο και συνιστούσε και στους άλλους ν’ αγωνίζονται να μην καταστούν υποχείρια του, δεν παρέλειψε, ωστόσο, να συγκεντρώσει τεράστια περιουσία από τους υψηλούς τόκους που έπαιρνε δανείζοντας τα χρήματα του στην Βρετανία. 

Πέρα δε από τις επιφυλάξεις που θα μπορούσε να έχει κάποιος για την ειλι­κρίνεια στωικών φιλοσόφων, όπως ο Σενέκας. η στωική απάθεια προσλαμ­βάνει σε ορισμένες τουλάχιστον περιπτώσεις την αίσθηση της αναλγησίας και την εικόνα της απανθρωπιάς. Γιατί δεν είναι πράγματι σκληρό και παγερό, όταν, σύμφωνα με την στωική φιλοσοφία, θα πρέπει κάποιος που έχασε τα παιδιά του να εκριζώσει από μέσα του κάθε αίσθημα τρυφερότητας και λύπης για τον χαμό τους, καθόσον έτσι θα διαφυλάξει την δική του ηρεμία και ησυχία;


                            
ΠΗΓΕΣ

olympia.gr/2014/02/15/οι-στωικοι-φιλοσοφοι/  


el.wikipedia.org/wiki/Κατηγορία:Στωικοί_φιλόσοφοι




el.wikipedia.org/wiki/Επίκτητος


Στωϊκοί φιλόσοφοι




-------------------------------------------------------------------------------------------



ΤΙ ΕΙΝΑΙ Η ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ; 



Πράγματι, αν και ο ορισμός της Φιλοσοφίας έχει δοθεί διαφορετικός από κάθε φιλόσοφο, ωστόσο όλοι αποβλέπουν στην απάντηση των Μεγάλων Ερωτημάτων (που βρίσκονται στον πίνακα της κεντρικής ιστοσελίδας), τα οποία συνοψίζονται σε κάθε βιβλίο εισαγωγής στη Φιλοσοφία και αντίστοιχα προς αυτά τα ερωτήματα διαιρούνται τα ζητήματα και τα πεδία της έρευνας και μελετούνται σε ξεχωριστά κεφάλαια. Οι περισσότεροι φιλόσοφοι έχουν σκοπό να πλησιάσουν την πραγματικότητα περισσότερο από τους επιστήμονες και τους επιπόλαιους ανθρώπους, ασχέτως αν το προσπαθούν μεθοδικά ή αυθόρμητα, επιτυχημένα ή αποτυχημένα. Η σκέψη μας επιτρέπει να μιλήσουμε για πολλά πράγματα μαζί συγχρόνως και οι φιλόσοφοι προσπαθούν να σχηματίσουν μία συνολική άποψηγια την ανεξάντλητη πραγματικότητα με ένα δικαιολογημένα βιαστικό τρόπο μέσα στα όρια της διάρκειας της ζωής τους και αντιμετωπίζουν μία ιδιαίτερη δυσκολία.Συχνά πλησιάζουν σε μεγάλες ανακαλύψεις, διατυπώνουν πρωτότυπες απόψεις με εκπληκτικούς συλλογισμούς, αναδεικνύουν μεγάλα ζητήματα και μας υποδεικνύουν θεωρητικές παγίδες. Ακριβώς γι' αυτό το λόγο, πολύ σοφά οι αρχαίοι Έλληνες ξεχώρισαν αυτή τη σφαιρική γνώση και το δημιουργικό τρόπο σκέψης με τη λέξη "σοφία", που την παρομοιάζει με το φως.
Δεν είναι τυχαίο, που ο άνθρωπος μπορεί να διανοείται και να διαμορφώνει απόψεις για πράγματα που ξεπερνούν την εμπειρία του, για τα πιο μακρινά, τα πιο μεγάλα και τα πιο μικρά, για τα αόρατα και για όλο το Σύμπαν. Και οι φιλόσοφοι δεν ήταν τόσο παραπλανημένοι και ξεροκέφαλοι, όσο φαίνεται από τις ασυνέπειες, τα λάθη και τις διαφορές τους.
Πιθανόν ο φιλόσοφος να ήταν ανέκαθεν ένας ιδιόρρυθμος άνθρωπος, όμως είναι αυτός που περισσότερο από κάθε άλλο επιθυμεί να γνωρίσει την πραγματικότητα και τη θέση του μέσα σε αυτή. Θα μπορούσε κάποιος να αμφισβητεί, να σκέφτεται πολύ, να αυτοσυγκεντρώνεται και να βάζει στο επίκεντρο της προσοχής του θεωρητικά ζητήματα που φαίνονται άσχετα με τις πιο άμεσες ανάγκες μας, χωρίς να είναι ιδιόρρυθμος; Ακόμα και αν δεν είναι ιδιόρρυθμος είναι σχεδόν βέβαιο ότι με τις απόψεις που θα διαμορφώσει και με τον τρόπο ζωής του τελικά θα γίνει ιδιόρρυθμος και ίσως αποκτήσει δυσεπίλυτα προβλήματα προσαρμογής! Ο φιλόσοφος, λοιπόν, γνωρίζει καλύτερα από τον καθένα, ότι η πραγματικότητα δεν είναι μόνο αυτή που πέφτει στην προσωπική του αντίληψη σε συγκεκριμένο χώρο και χρόνο. Επίσης, δεν είναι διατεθειμένος να δεχθεί τυφλά σαν πραγματικότητα αυτή που του δείχνουν οι άλλοι. Στην προσπάθειά του είναι εύκολο να παρασυρθεί από τις σκέψεις του μέχρι τρέλας και να διαμορφώσει πολύ παράξενες απόψεις για τα πράγματα. Ο σκοπός του όμως είναι να γνωρίσει πολύπλευρα την πραγματικότητα, όχι να ξεφύγει από αυτή, ούτε να απορρίψει τις επιστημονικές κατακτήσεις.
Στην προσπάθειά του ανακαλύπτει ακόμα και θαυμάζει τις τρομερές δυνατότητες της σκέψης και της γλώσσας και πραγματικά μπορεί να το διασκεδάσει παίζοντας με τις λέξεις και με τα νοήματα και προκαλώντας την αμφισβήτηση με επιχειρήματα. Όμως, στις περισσότερες περιπτώσεις δεν είναι αυτός ο κύριος στόχος του, αν και μία τέτοια "διασκέδαση" θα ήταν προτιμότερη από πολλές άλλες.
Επαναλαμβάνω πιο έντονα την άποψη, ότι είναι μία από τις πλάνες στον επιστημονικό τρόπο σκέψης, να θεωρείται το συγκεκριμένο ότι είναι πάντα πιο καλά γνωστό ή ότι στην πραγματικότητα όλα υπάρχουν μόνο σαν συγκεκριμένα και ακριβώς προσδιορισμένα. Η μεγαλύτερη συνεισφορά της Φιλοσοφίας στον ανθρώπινο πολιτισμό και στην πνευματική καλλιέργεια του ανθρώπου έχει επιτευχθεί με αυτή την παρατήρηση και με την ανάδειξη των ικανοτήτων της σκέψης, όταν αυτή επικεντρώνεται στα νοήματα των λέξεων. Ακόμα και τα συγκεκριμένα πράγματα που θεωρούνται καλά γνωστά, τα γνωρίζουμε λιγότερο από όσο πιστεύουμε. Στην (ευμετάβλητη και υπό προϋποθέσεις) ύπαρξη κάθε πράγματος “συναντιώνται” όλες οι επιστήμες και μετά από κάθε γνώση προκύπτουν νέα ερωτήματα. Και η εμπειρία δεν είναι πάντοτε αυτή που θεωρούμε ότι “εισπράξαμε” και πέφτουμε θύματα πλάνης και κακής κρίσης... και καλύτερα θα ήταν να αγνοούσαμε. Σημειώστε το απόσπασμα αυτό του Henri Bergson: “Θα μπορούσαμε ποτέ να αμφιβάλλουμε για την απόλυτη αξία των γνώσεών μας, αν η φιλοσοφία δε μας έδειχνε σε ποιες αντιφάσεις σκοντάφτει η λογική μας, σε ποια αδιέξοδα καταλήγει;”
Όμως, ο χώρος της επιστήμης χαρακτηρίζεται από ένα γνωστό ελάττωμα του ανθρώπου, την απληστία. Απληστία για γνώση, υπερεκτιμώντας τις δυνατότητες που μας παρέχει η γνώση, όπως ο κερδοσκόπος, ο οποίος υπερεκτιμάει τις δυνατότητες που μας παρέχουν τα χρήματα και υποβαθμίζει άλλες αξίες. Περισσότερες δυνατότητες, ναι, όχι όμως με τα αποτελέσματα (θεωρητικά και υλικά) που συνήθως φανταζόμαστε, προσδοκούμε και στη στιγμή που θα χρειαζόταν. Δυστυχώς οι θησαυροί της σκέψης και οι θεωρητικές προσπάθειες που έχουν καταγραφεί στο χώρο της Φιλοσοφίας δεν πλησιάζονται, δεν αξιοποιούνται και αγνοούνται από πολλούς καλλιεργημένους ανθρώπους.

Οι φιλόσοφοι μπορούσαν να μιλήσουν αποκλειστικά για συγκεκριμένα πράγματα, μπορούσαν να θέσουν ερωτήματα για το κάθε πράγμα που είδαν ξεχωριστά και να καταθέσουν πολύτιμες λεπτομέρειες και παρατηρήσεις, χωρίς να εκτεθούν με τη φαντασία τους. Όμως, έδωσαν προτεραιότητα σε άλλες αναζητήσεις, με πιο γρήγορες προσδοκίες και αναγνώρισαν ένα μεγάλο κενό στη γνώση, που περιορίζεται στην απλή καταγραφή της εμπειρίας και στις λεπτομέρειες της παρατήρησης μερικών "αποσπασμένων" πραγμάτων. Αντιθέτως, οι φυσικοί μέχρι να ξεκινήσει η έρευνα των ηλεκτρομαγνητικών φαινομένων, θεωρούσαν ότι κάθε πράγμα μπορούμε να το γνωρίσουμε εξαντλητικά και να το περιγράψουμε με ακρίβεια και η μόνη δυσκολία για εκείνους ήταν, ο μεγάλος αριθμός των πραγμάτων που έπρεπε να παρατηρήσουν.

Ο άνθρωπος ο οποίος αγνοεί τις φιλοσοφικές προσπάθειες του παρελθόντος και δεν έχει μελετήσει φιλοσοφία πολύ συχνά εκφράζει γνωστές απόψεις και σκέψεις που έχουν γίνει πιο ολοκληρωμένα και με περισσότερες θεωρητικές συνέπειες. Επειδή, λοιπόν, αυτός ο άνθρωπος αγνοεί και αστειεύεται με τη φιλοσοφία, ο ίδιος εμφανίζεται με την προκλητική αυτοπεποίθηση ότι από το στόμα του ακούγονται άγνωστες σκέψεις και απόψεις, ότι όσα λέει εκείνος εμείς δεν τα γνωρίζαμε ούτε τα είχαμε σκεφτεί και νομίζει ότι μας αιφνιδιάζει.
Ο άνθρωπος ο οποίος αγνοεί τη φιλοσοφία, διαμορφώνει και υποστηρίζει απόψεις για γνωστά ζητήματα, τα οποία οι στοχαστές έχουν εκθέσει προσεκτικά πριν από εκείνον , μετά από αρκετό στοχασμό, υποστηριγμένες ή αμφισβητημένες με περισσότερους συλλογισμούς, με περισσότερα παραδείγματα, εξηγήσεις και αντιπαραθέσεις. Μπορούμε να αναπτύξουμε τις απόψεις μας και να κερδίσουμε χρόνο αποφεύγοντας τη βιαστική βεβαιότητα για ορισμένες απόψεις στις οποίες κολλάμε, αξιοποιώντας τη γνώση για όσα θα μπορούσε κάποιος να μας αντιπαρατάξει. Δεν θα επιμέναμε σε σκέψεις και σε απόψεις ή αντιθέτως θα είχαμε να πούμε περισσότερα για να τις ενισχύσουμε εάν γνωρίζαμε καλύτερα τις συνέπειες τους, τις ελλείψεις, τα λάθη, τα αδιέξοδά τους και την πολυπλοκότητα των ζητημάτων. Στη μεγάλη συνεισφορά της φιλοσοφίας, εκτός από την ευρύτερη πνευματική καλλιέργεια που επιτυγχάνουμε, να υπολογίσουμε ιδιαίτερα αυτή την αξιοποίηση της σκέψης για να ξεπεράσουμε γρήγορα τις πιο επιπόλαιες και ανόητες απόψεις μας. Επιπλέον, θα έχουμε την καλή τύχη και είναι ιδιαίτερα σημαντικό να γνωρίζουμε, τουλάχιστον ένα αριθμό δυνατών απαντήσεων σχετικά με ορισμένα διαχρονικά ερωτήματα, τα οποία θεωρούνται αναπάντητα και ότι μία από τις δυνατές λύσεις πιθανό να είναι η ορθή, παρά να αγνοούμε τελείως τις δυνατές λύσεις και τα ίδια τα ερωτήματα! 

Εάν νομίζετε ότι η άποψη που διατυπώνεται εδώ για το ρόλο της φιλοσοφίας είναι υπερβολικά θετική και ότι η άποψη ενός επίσημου σχολικού βιβλίου -που ανέφερα στην αρχή της ενότητας- είναι αξιόπιστη, διαβάστε την άποψη ενός κορυφαίου και διεθνώς αναγνωρισμένου επιστήμονα, του Ευτύχη Μπιτσάκη, όπως εκφράστηκε στο βιβλίο του "Διαλεκτική και νεώτερη φυσική":

"Η φιλοσοφία αποσκοπεί στην αναζήτηση των γενικών νόμων της πραγματικότητας. Η φιλοσοφία διακρίνεται από τις ειδικές επιστήμες και, ταυτόχρονα, είναι επιστημονική, για πολλούς λόγους: έχει ένα συγκεκριμένο αντικείμενο: προσπαθεί να εξαγάγει και να διατυπώσει τους νόμους αυτού του αντικειμένου' χρησιμοποιεί τις μεθόδους των επιστημών, ή τουλάχιστον, όσες είναι εφαρμόσιμες στην περιοχή της' έχει ένα συγκροτημένο σώμα από γνώσεις' έχει μια ιστορία, όπως οι επιστήμες (...) η φιλοσοφία μπορεί να υποστεί τη δοκιμασία της πράξης (...) Αλλά αν η φιλοσοφία είναι ποιοτικά διαφορετική από τις επιστήμες, την ίδια στιγμή βρίσκεται σε διαλεκτική σχέση με αυτές".σελ. 344

Ο Ιάσων Ευαγγέλου (ψευδώνυμο του Ευαγγέλου Ευαγγελίου) στο εγκυκλοπαιδικό βιβλίο του με τίτλο "Ο Ενισμός", όπου παρουσιάζει συστηματικά την ιστορία της φιλοσοφικής σκέψης στο μονιστικό της προσανατολισμό, αναφέρει γενικά για τη φιλοσοφία:

"Η Φιλοσοφία είναι μια καθολική επιστήμη που ερευνά τις πρώτες αρχές και τις αιτίες όλων των όντων καθώς και τον έσχατο λόγο' κι ακόμα, αναζητάει το νόημα της ζωής. Είναι δηλαδή η γενική επιστήμη που επιχειρεί να συλλάβει μια ενιαία θεωρία για τα όντα, τον κόσμο και τη ζωή, τόσο μέσα στο χώρο της φύσης όσο και μέσα στο χώρο των αξιών" σελ17


Ο Martin Heidegger έγραφε μεταξύ άλλων για το ρόλο της φιλοσοφίας : "Οι παρανοήσεις, από τις οποίες η φιλοσοφία σταθερώς περιβάλλεται, δημιουργούνται κυρίως από τους ανθρώπους του είδους μας, δηλ. από τους καθηγητές της φιλοσοφίας. Των οποίων η συνήθης, αλλά και δικαιολογημένη, καθώς και χρήσιμη δουλειά τους είναι η μεταβίβαση της φιλοσοφικής γνώσης του παρελθόντος, σαν τμήμα της γενικής παιδείας. Πολλοί  υποθέτουν πως τούτο είναι η φιλοσοφία, ενώ στην καλύτερη περίπτωση πρόκειται για την επιστήμη της φιλοσοφίας. "


Η προσπάθεια για ενοποιημένη και συνολική απάντηση στα ζητήματα που αφορούν τη δημιουργία και τον προορισμό του κόσμου, καθώς και σε ένα πλήθος άλλων επιστημονικών ζητημάτων  έχει ξεκινήσει από τους φιλόσοφους πριν από πολλούς αιώνες και με ισχυρά επιχειρήματα. Η δυνατότητα μίας ενοποιημένης απάντησης για αυτά τα ζητήματα και η άποψη για την ύπαρξη κοινής ουσίας πίσω από το πλήθος των διαφορετικών πραγμάτων και δυνάμεων δεν είναι μία πρωτότυπη έμπνευση των σύγχρονων φυσικών, ούτε προέκυψε από "πιο αξιόπιστες" επιστημονικές παρατηρήσεις. Μάλλον, αντιλήφθηκαν πολύ καθυστερημένα αυτή την πλευρά της πραγματικότητας, αφού έφτασαν στην ίδια διαπίστωση από τον πιο δύσκολο δρόμο και μπροστά στο αδιέξοδο της μηχανιστικής αντίληψης του κόσμου.

Στο βιβλίο " Ιστορία της Αρχαίας Ελλάδας " των J. B. Burry & Russwell Meiggs διαβάζουμε, ίσως με κάποια υπερβολή :

" Ο Θαλής δεν ήταν μόνο ο πρώτος επιστήμονας. Ήταν επίσης ο πρώτος φιλόσοφος. Επιστήμη και φιλοσοφία δεν είχαν ακόμη χωριστεί. Ο Θαλής μπορεί να θεωρηθεί πρόδρομος όχι μόνο του Κοπέρνικου, του Νεύτωνα και του Λαπλάς αλλά και του Ντεκάρτ, του Μπέρκλεϋ και του Καντ. Αναζήτησε μια κοινή ουσία, μια μόνη αρχή που θα εξηγούσε την ποικιλία της φύσης και θα ανήγε τον κόσμο σε μια ενότητα και ένα σύστημα. Δεν έχει σημασία ότι βρήκε πως η αρχή αυτή είναι το νερό. Η αιώνια αξία του είναι ότι αναζήτησε αρχή ". (217, Εκδόσεις Καρδαμίτσα, 1998)
Χωρίς αμφιβολία, από μερικούς αιώνες πριν την έλευση του Ιησού Χριστού, ήδη πολλοί φιλόσοφοι, όχι απλώς είχαν σκεφτεί την περίπτωση το ανεξάντλητο πλήθος των φαινομένων να συνδέονται  μεταξύ τους με κάποιες σταθερές σχέσεις και με μία μόνο αρχή, αλλά τα αναζητούσαν κιόλας και τολμούσαν να διατυπώνουν θεωρητικά σχήματα. Από τότε, δεν έπαψαν να εμφανίζονται φιλόσοφοι και ερευνητές σε όλο τον κόσμο, που εξέφρασαν την ίδια άποψη (ενισμός ή μονισμός, αποκαλείται). 

ΠΗΓΗ 

kosmologia.gr/filosofia_and_life.htm 

HTML ΣΕΛΙΔΕΣ 1, 2, 34567


                                -------------------------------------------------------------------











Δημοσίευση σχολίου